Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 148

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 148

Language
Sanskrit

148.2

"coṣkūyamāṇaḥ (95)" "coṣkūyate (96)” ityete anavagate | dhāturavāyamapratītaḥ | ete subantatiṅante, tadanayoḥ pūrvaṃ subantam uttaraṃ tiṅantam | dānārthe varttamānasya "coṣkūyamāṇa indra bhūri vāmam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 1, 3)”-iti || devapravṛttau "dadadindra" iti hi pūrvasya nirvacanaṃ cakāra bhāṣyakāraḥ || vyudasane varttamānasyottarasya "coṣkūyateviśa indro manuṣyān ( ṛ0 saṃ0 4, 7, 33, 1)”iti || nigamamuktvā "coṣkūyate”-ityasya śabdasya "vyudasyati"-iti nirvacanamāha bhāṣyakāraḥ || ubhayatrāpi tu coṣkūyatiśabdaścarkarītavṛttena draṣṭavyaḥ ||
hiraṇyastūpasyārṣam | aindrī | triṣṭup | udvidbhalabhadorniṣkrevalye śasyate | ‘nyasakta’ nyabadhnāt ‘iṣudhīm’ tūṇān, pṛṣṭhe rathasya, ‘sarvasenaḥ’ samagrasenaḥ indraḥ | evaṃ tūṇān sannahya baddhvā, godhā'ṅgulitravān bhūtvā ‘samaryo gā ajati’ iṣubhirmeghān chindan sambhajati samastāḥ kṣipati, gāḥ apaḥ, aryaḥ īśvaraḥ indraḥ | kasmai samajati ? yasya vaṣṭi | yasya rājño deśe kuṭumbino vā kṣetre kāmayate, kṣetum,tasyaiva kṣipati, varṣaṃ pravarttayata ityarthaḥ | eva stūyamānaḥ sa indraḥ pratyakṣībhūtaḥ, yataḥ pratyakṣakṛta uttaro'rddharcaḥ | he “indra !” “coṣkūyamāṇaḥ” tvaṃ “dadad” etad udakaṃ janebhyaḥ “bhūri” “bahu” “vāmaṃ” “vananīyaṃ” sasyasampatkaram, śṛṇu yat kuruṣva | ‘mā paṇiḥ bhūḥ’ mā vaṇikśīlo'smān prati mandodakadātā kṛpaṇo bhūḥ | ki tarhi ? pravṛddhodakaḥ unnatacittaḥ, asmān prati bahūdakadātā bhava || evamatra ‘mā paṇirbhūbhūri vāmam’–ityebhiḥ padaiḥ sambandhāt ‘coṣkūyamāṇaḥ’-ityasya “dadan”-ityevamartha upapadyate || evamatra dānārthaḥ ‘coṣkūyatiḥ’ ||
gairgasya bārhaspatyasyeyamarṣam | triṣṭup | aindrī | ‘damāyana’–ityekaṃ padam | ‘śṛṇve vīraḥ’ aśrauṣamahaṃ vīramindram, ‘ugram’ udīrṇavajram | ādarārtho dvirabhyāsaḥādare cārthabhūyastvam, “abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyante”—iti hi vakṣyati | athavā-‘ugraṃ’ śatruṃ prati udīrṇavajram | ‘damāyana’ damayitāraṃ śatrūṇām | kathaṃ punaraśrauṣam ? iti, -‘anyamanyam’ devatāviśeṣam, ‘atinenīyamānaḥ’ atiśayena svāmīṣṭenaiva kāmena tuṣṭūṣayā ‘amuṣmāt sutāt kāmān prāpsya’–ityevaṃ punaḥpunaḥ nīyamānaḥ | kim̐lakṣaṇaṃ punarvīramaśrauṣam ? iti,–“edhamānadviṭ” “edhamānān” dīpyamānānapi “dveṣṭi” “asunvataḥ” somābhiṣavamakurvāṇān ayajvana ityarthaḥ | ataeva vaiparītyena “sunvato'bhyādadhāti”— ityabhyājahāra bhāṣyakāraḥ | kva punarādadhāti ? ‘sukṛtasya loke’–iti sāmarthyād
gamyate | ye hi sunvate, ta iṣṭā indrasya, ye na sunvanti, te dveṣyāḥ, ityabhiprāyaḥ | ''ubhayasya rājā'' ''divyasya ca'' dhanasyeśvaraḥ ''pārthivasya ca'' mānuṣasya ca | kiñca, ''coṣkūyate'' vyudasyati,-yo ''viśaḥ'' edhamānānasunvata itarāṃśca sunvataḥ ''manuṣyān'' abhyādadhāti sukṛtasya loke iti || evamatra 'edhamānadviṭ'-ityanena sambandhāt ''coṣkūyatiḥ, vyudasanārthaḥ''-iti upapadyate |
6 |
22 |

148.3

''su̱mat (97)''-ityanavagatam | ''svayam''-ityavagamaḥ || ''upa̱prāgā̍tsumanme̍'dhāyi̱ manma̍ de̱vānā̱māśā̱ upa̍vītapṛṣṭhaḥ | anve̍na̱ṃ viprā̱ ṛṣa̍yo̱ madanti de̱vānā̍ṃ pu̱ṣṭe ca̍kṛmāsu̱bandhu̍m || ( ṛ0 saṃ0 2, 3, 8, 2 )''-iti || dīrghatamasa ārṣam | triṣṭup | aśvadevatākā | aśvamedhe'śvastomīyena ṣoḍaśāhutayo hūyante, tatraiyaṃ viniyuktā || ''upaprāgāt'' ''upapraitu'' ''māṃ'' prakarṣeṇa etu | ''su̱mat'' ''svayam'' eva | ''yat'' yadanena ''yajñena'' prāpnuyām ''iti'' ''me'' mama ''manaḥ'' api ''adhāyi'' anekavidhān saṅkalpavikalpān cakāra, tattadahameva, ahaṃ manasā dhyātavānityarthaḥ | kiṃ punastat ? ''manma'' mananīyamarthajātam | kiñca, ayamapi 'vītapṛṣṭhaḥ' kāntapṛṣṭho'śvaḥ 'upaprāgāt' upagacchatu | 'devānām' 'āśāḥ' yam ṛtaṃ vayaṃ devānāṃ 'puṣṭe' poṣaṇāya 'cakṛma' kṛtavantaḥ | 'subandhum' śobhanayūpabandhanam enametamupagacchantam 'anumadanti' anumanyantām 'viprā ṛṣayaḥ' medhāvinaḥ || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca ''sumat''-ityasya ''svayam''-ityeṣa vipariṇāma upapadyate|| ''āśvamedhikaḥ'' ayaṃ ''mantraḥ''-iti prakaraṇopapradarśanārthamāha,-mantrārthaṃ nirbruvatā prakaraṇamapyupekṣitavyamiti, etadetena pradarśitaṃ bhavati |
6 |
22 |

148.4

“sthūraṃ rādha̍ḥ śa̱tāśva̍ṃ kuru̱ṅgasya̍ di̱viṣṭi̍ṣu | rājñastve̱ṣasya̍ su̱bhaga̍sya rā̱tiṣu̍ tu̱rvaśe̍ṣvamanmahi || ( ṛ0 saṃ0 5, 7, 33, 4 )”-iti || medhātitherārṣam | bṛhatī | dānamanayā praśasyate | “sthūraṃ” sthūlaṃ mahat, “rādhaḥ” dhanam, “śatāśvaṃ” bahuśvasaṃyuktam | “kuruṅgasya” ‘rājñaḥ’ ‘tveṣasya’ mahataḥ, ‘subhagasya’ śobhanasya “diviṣṭiṣu” kriyāsu dakṣiṇābhūtaṃ sarveṣvapi ‘turvaśeṣu’ manuṣyeṣu yāḥ rātayaḥ dattayaḥ, tāsu ca, etadeva sthūlamityevaṃ vayam ‘amanmahi’ manyāmaha ityarthaḥ || evamatra ‘diviṣṭa’--śabdena ‘kriyā’ ucyate, tābhirhi dyulokaimiṣyate gantum || “sthūraḥ, samāśritamātro mahān bhavati” samastā hi tatra mātrā āśritā bhavanti | sthūlaprasaṅgenaiva aṇuśabdo nirucyate,-“sthavīyāṃsamanu” yo varttate, saḥ “aṇuḥ”ityucyate | anvityayam “upasargaḥ” “luptanāmakaraṇaḥ” yena pratyayena nyāyyametannāma syāt, so'tra lupto na śrūyata ityarthaḥ | kathaṃ luptaḥ ? iti,-“yathā samprati”-iti | asminnāmakaraṇalopena prayogasiddhiḥ, sāmpratam-iti hi nyāyyam, tathāpi sampratītyevamapi varttamānakālaviṣayaḥ prayogaḥ prasiddhaḥ, evamihāpyanuśabde || “kuruṅgo nāma rājā babhūva” | “kurugamanādvā” kuruṅgaḥ, sa hi kurūn prati putratvena gato jetuṃ vā | “kulagamanādvā” śatrukulāni hi sa nityameva yāti vijetum | “kuruḥ kṛntateḥ” sa hi śatrūn kṛntati ||
"krūram"-: "iti" etat "api" "asya" eva kṛntateḥ "bhavati" || "kulaṃ kuṣṇāteḥ ( kryā0 pa0 )" taddhi "vikuṣitam" iva "bhavati" vistīrṇatvāt |
6|
22 |

148.5

"dūtaḥ ( 99 )"- ityanavagatam | "jūtaḥ"- iti nyāyyam | "javatervā dravatervā"( 5 |
1 | 2 ) iti vyākhyātam |
22 |

148.6

"jinvatiḥ ( 100 )" "prītikarmā"- iti arthavacanam, apratītārthatvāt | "samānametat"-ityatra upariṣṭād ( 7 |
23 | 15 ) vyākhyāsyāmo saptame' dhyāye |
22 |

148.98

“diviṣṭiṣu ( 98 )”-ityanavagatam | “diva eṣaṇeṣu”-ityavagamaḥ | yābhiḥ kriyābhirdyulokeṣvicchanti gantuṃ tā diviṣṭayaḥ-||

Linked texts (1)