Yāska's Nirukta 148.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 148.2
- Language
- Sanskrit
148.2
"coṣkūyamāṇaḥ (95)" "coṣkūyate (96)” ityete anavagate | dhāturavāyamapratītaḥ | ete subantatiṅante, tadanayoḥ pūrvaṃ subantam uttaraṃ tiṅantam | dānārthe varttamānasya "coṣkūyamāṇa indra bhūri vāmam (ṛ0 saṃ0 1, 3, 1, 3)”-iti || devapravṛttau "dadadindra" iti hi pūrvasya nirvacanaṃ cakāra bhāṣyakāraḥ || vyudasane varttamānasyottarasya "coṣkūyateviśa indro manuṣyān ( ṛ0 saṃ0 4, 7, 33, 1)”iti || nigamamuktvā "coṣkūyate”-ityasya śabdasya "vyudasyati"-iti nirvacanamāha bhāṣyakāraḥ || ubhayatrāpi tu coṣkūyatiśabdaścarkarītavṛttena draṣṭavyaḥ ||
hiraṇyastūpasyārṣam | aindrī | triṣṭup | udvidbhalabhadorniṣkrevalye śasyate | ‘nyasakta’ nyabadhnāt ‘iṣudhīm’ tūṇān, pṛṣṭhe rathasya, ‘sarvasenaḥ’ samagrasenaḥ indraḥ | evaṃ tūṇān sannahya baddhvā, godhā'ṅgulitravān bhūtvā ‘samaryo gā ajati’ iṣubhirmeghān chindan sambhajati samastāḥ kṣipati, gāḥ apaḥ, aryaḥ īśvaraḥ indraḥ | kasmai samajati ? yasya vaṣṭi | yasya rājño deśe kuṭumbino vā kṣetre kāmayate, kṣetum,tasyaiva kṣipati, varṣaṃ pravarttayata ityarthaḥ | eva stūyamānaḥ sa indraḥ pratyakṣībhūtaḥ, yataḥ pratyakṣakṛta uttaro'rddharcaḥ | he “indra !” “coṣkūyamāṇaḥ” tvaṃ “dadad” etad udakaṃ janebhyaḥ “bhūri” “bahu” “vāmaṃ” “vananīyaṃ” sasyasampatkaram, śṛṇu yat kuruṣva | ‘mā paṇiḥ bhūḥ’ mā vaṇikśīlo'smān prati mandodakadātā kṛpaṇo bhūḥ | ki tarhi ? pravṛddhodakaḥ unnatacittaḥ, asmān prati bahūdakadātā bhava || evamatra ‘mā paṇirbhūbhūri vāmam’–ityebhiḥ padaiḥ sambandhāt ‘coṣkūyamāṇaḥ’-ityasya “dadan”-ityevamartha upapadyate || evamatra dānārthaḥ ‘coṣkūyatiḥ’ ||
gairgasya bārhaspatyasyeyamarṣam | triṣṭup | aindrī | ‘damāyana’–ityekaṃ padam | ‘śṛṇve vīraḥ’ aśrauṣamahaṃ vīramindram, ‘ugram’ udīrṇavajram | ādarārtho dvirabhyāsaḥādare cārthabhūyastvam, “abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyante”—iti hi vakṣyati | athavā-‘ugraṃ’ śatruṃ prati udīrṇavajram | ‘damāyana’ damayitāraṃ śatrūṇām | kathaṃ punaraśrauṣam ? iti, -‘anyamanyam’ devatāviśeṣam, ‘atinenīyamānaḥ’ atiśayena svāmīṣṭenaiva kāmena tuṣṭūṣayā ‘amuṣmāt sutāt kāmān prāpsya’–ityevaṃ punaḥpunaḥ nīyamānaḥ | kim̐lakṣaṇaṃ punarvīramaśrauṣam ? iti,–“edhamānadviṭ” “edhamānān” dīpyamānānapi “dveṣṭi” “asunvataḥ” somābhiṣavamakurvāṇān ayajvana ityarthaḥ | ataeva vaiparītyena “sunvato'bhyādadhāti”— ityabhyājahāra bhāṣyakāraḥ | kva punarādadhāti ? ‘sukṛtasya loke’–iti sāmarthyād
gamyate | ye hi sunvate, ta iṣṭā indrasya, ye na sunvanti, te dveṣyāḥ, ityabhiprāyaḥ | ''ubhayasya rājā'' ''divyasya ca'' dhanasyeśvaraḥ ''pārthivasya ca'' mānuṣasya ca | kiñca, ''coṣkūyate'' vyudasyati,-yo ''viśaḥ'' edhamānānasunvata itarāṃśca sunvataḥ ''manuṣyān'' abhyādadhāti sukṛtasya loke iti || evamatra 'edhamānadviṭ'-ityanena sambandhāt ''coṣkūyatiḥ, vyudasanārthaḥ''-iti upapadyate |
6 |
22 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit