Yāska's Nirukta 148.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 148.4
- Language
- Sanskrit
148.4
“sthūraṃ rādha̍ḥ śa̱tāśva̍ṃ kuru̱ṅgasya̍ di̱viṣṭi̍ṣu | rājñastve̱ṣasya̍ su̱bhaga̍sya rā̱tiṣu̍ tu̱rvaśe̍ṣvamanmahi || ( ṛ0 saṃ0 5, 7, 33, 4 )”-iti || medhātitherārṣam | bṛhatī | dānamanayā praśasyate | “sthūraṃ” sthūlaṃ mahat, “rādhaḥ” dhanam, “śatāśvaṃ” bahuśvasaṃyuktam | “kuruṅgasya” ‘rājñaḥ’ ‘tveṣasya’ mahataḥ, ‘subhagasya’ śobhanasya “diviṣṭiṣu” kriyāsu dakṣiṇābhūtaṃ sarveṣvapi ‘turvaśeṣu’ manuṣyeṣu yāḥ rātayaḥ dattayaḥ, tāsu ca, etadeva sthūlamityevaṃ vayam ‘amanmahi’ manyāmaha ityarthaḥ || evamatra ‘diviṣṭa’--śabdena ‘kriyā’ ucyate, tābhirhi dyulokaimiṣyate gantum || “sthūraḥ, samāśritamātro mahān bhavati” samastā hi tatra mātrā āśritā bhavanti | sthūlaprasaṅgenaiva aṇuśabdo nirucyate,-“sthavīyāṃsamanu” yo varttate, saḥ “aṇuḥ”ityucyate | anvityayam “upasargaḥ” “luptanāmakaraṇaḥ” yena pratyayena nyāyyametannāma syāt, so'tra lupto na śrūyata ityarthaḥ | kathaṃ luptaḥ ? iti,-“yathā samprati”-iti | asminnāmakaraṇalopena prayogasiddhiḥ, sāmpratam-iti hi nyāyyam, tathāpi sampratītyevamapi varttamānakālaviṣayaḥ prayogaḥ prasiddhaḥ, evamihāpyanuśabde || “kuruṅgo nāma rājā babhūva” | “kurugamanādvā” kuruṅgaḥ, sa hi kurūn prati putratvena gato jetuṃ vā | “kulagamanādvā” śatrukulāni hi sa nityameva yāti vijetum | “kuruḥ kṛntateḥ” sa hi śatrūn kṛntati ||
"krūram"-: "iti" etat "api" "asya" eva kṛntateḥ "bhavati" || "kulaṃ kuṣṇāteḥ ( kryā0 pa0 )" taddhi "vikuṣitam" iva "bhavati" vistīrṇatvāt |
6|
22 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit