Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 15.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 15.3

Language
Sanskrit

15.3

"athānanvite'rthe'prādeśike vikāre'rthanityaḥ parīkṣeta kenacidvṛttisāmānyena”| atha punarananvite'rthe nyāyyasvarasaṃskārayuktena śabdena yatra nipuṇamapyanviṣyamāṇaḥ śabdo'rthavānkalpayituṃ na śakyate, anyathaivārtho vyavatiṣṭhate,-(anyathaiva śabdaḥ) | prādeśikena vikāreṇa vikriyamāṇopi cāsau śabdo vipariṇamyamānaḥ aprādeśika eva syādāsamartha eva tāṃ pradeśākhyāmabhidheyasambaddhāṃ kriyāmabhidhātum ||
āha-tatra kiṃ kartavyam iti ? ucyate, - tatraivaṃ sati arthanityo bhūtvā, arthapradhānaḥ [ tadyathā, - mudganityamevāsya bhojanamityukte mudgapradhānamiti gamyate, evamihāpi arthanitya ityukte arthapradhāna iti gamyate, arthaprādhānyenānādṛtya svarasaṃskārau parīkṣeta | tatastadabhidhānaṃ buddhvā kenacidarthavṛttisāmānyena kriyāguṇasāmānyenetyarthaḥ | 'katamasya dhātorarthasāmānyebhihāsti' iti tatastarkayitvā sāmānyaṃ tena nirbrūyāt | artho hi pradhānam, tadṇabhūtaḥ śabdaḥ | tasmāt arthasāmānyaṃ balīyaḥ śabdasāmānyāt |

Linked texts (1)