Yāska's Nirukta 17.1

17.1

uktaṃ taddhitanirvacanalakṣaṇaṃ sodāharaṇam, adhunā samāsodāharaṇamucyate,-''rājñaḥ puruṣo rājapuruṣaḥ''| rājña ityukte, sarvaṃ svaṃ gamyate, ṣaṣṭhīsāmarthyāt | tathā puruṣa ityukte sarvvaḥ svāmī gamyate, nirdeśasāmarthyāt | athedānīṃ rājapuruṣa ityukte, rājā puruṣamanyebhyaḥ svāmibhyo vinivartya svātmani saṃyunakti, puruṣo'pi rājānamanyebhyaḥ svebhyo vinivartya svātmanā saṃyunakti | tāvubhāvapyanyonyavimiśrapadārthakau mithaḥsaṃsṛṣṭapadārthau samasyete | athedānīṃ rājapuruṣa ānīyatāmityukte na rājānamānayanti, nāpi puruṣamātram, nāpyubhayam, kiṃ tarhi rājasvāmikaṃ puruṣamānayanti | evaṃ samāsārthaḥ || kutaḥ punaretat rājasvāmikāmiti ? pradhānopasarjane hi sahabhūte vivakṣitamekamarthaṃ brūtaḥ || rājapuruṣaśabdāvadhunā vigrahaprasaktāvāha''rājā rājateḥ'' rājaterdīptyarthasya (bhū0 u0) | dīpyate hyasau pañcānāṃ loka-
pālāṃnāṃ vapuṣā || “puruṣaḥ puriṣādaḥ” | pūḥ śarīraṃ buddhirvā, tayorasau viṣayopalabdhyarthaṃ sīdatīti puriṣād iti puruṣaḥ || “puriśayaḥ” athavā tayorasau śete viśeṣeṇāste. iti puriśayaḥ san puruṣa ityute || “pūrayatervā” pūrṇamanena puruṣeṇa sarvagatatvāt jagaditi puruṣaḥ || “pūrayatyantarityantarapuruṣamabhipretya” | antarityantarapuruṣābhiprāyeṇaivamucyate prāsaṅgikam | nigamaśca bhavati,– “yasmātparaṃ nāparamasti kiñcidyasmānnāṇīyo na jyāyo'sti kiñcit | vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam” | yasmāt paramaparaṃ vā na kiñcidasti yasmācca na kiñcidapyaṇīyo nāpi jyāyo'nyadasti, sa eva sarvamityabhiprāyaḥ | vṛkṣa iva stabdho nityasaṅkocavikāśadharmādividyotanavati svātmani sarvadvibhāgena tiṣṭhati yaḥ tena puruṣeṇedaṃ pūrṇaṃ sarvaṃ jagaditi |
3 |