Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 161

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 161

Language
Sanskrit

161.2

“dnaḥ (124)”—ityanavagatam | “dānamanasaḥ”--ityavagamaḥ || “dno̱ viśa̍ indra̱ mṛdhravā̍caḥ sa̱pta yatpura̱ḥ śarma̍ śāra̱dīrdat | ṛ̱ṇora̱po a̍nava̱dyārṇā yūne̍ vṛ̱traṃ pu̍rukutsrāya randhīḥ||(ṛ.saṃ.2,4,16,2)” -iti || agastyasyeyamārṣam | he “indra !” “dnaḥ” “dānamanasaḥ” eva etān asmabhyaṃ "viśaḥ” “manuṣyān” “kuru” “mṛdhravācaḥ” “mṛduvācaḥ” | kasmāt punarevamucyate ? ita-,–'yat' yasmāt tvam ‘sapta' saptāḥ, ‘puraḥ' meghapuraḥ, ‘śāradīḥ' śaratkālotthāḥ, saṃvatsarotthā vā | saṃvatsaro'pi hi śaradityucyate,--“sa jīva śaradaḥ śatam”—iti liṅgāt | ‘śarma' sarvomacchanna janānāṃ ‘dat' tvaṃ dārayasi | kiñca, 'anavadyārṇāḥ' anavadyodakāḥ, tāḥ puraḥ ‘ṛṇoḥ' agamitavānasi imaṃ lokaṃ prati ‘apaḥ' | svabhāva evaiṣa tava lokānugrahautamityabhiprāyaḥ | kiñca, “yūne vṛtram” | yautiḥ stutyarthaḥ | stotre yajamānāya ‘purukutsāya' bahustutikartre vṛtraṃ dhanaṃ ‘randhīḥ' sampāditavānasītyarthaḥ | yata evamupakāre pravṛtto bhavān stotṝṇāmaneṣāñca janānām, tasmāt brūmo'smākamapi etāna mṛduvācaḥ kuru manuṣyāniti || evamatra “dnaḥ”-- ityasmin pade dṛṣṭārthe “dānamanasaḥ”--iti etānyakṣarāṇya yāhṛtāni bhāṣyakāreṇa, “na”--kāraścāsmadyoge vibhajyodāhṛtaḥ, taccārthadarśanāt| “kuru” ityetaccārthasamāptyarthamadhyāhṛtam | uttarāgrayaḥ pādā hetubhāvena, “sapta yat puraḥ” uttarasmāt sarvanāmasambandhāt|
6|
31|

161.3

“śarāruḥ (125)”–ityanavagatam | “saṃśiśaripuḥ”--ityavagamaḥ || “avīrā̍miva̱māma̱yaṃ śa̱rāru̍ra̱bhirmanyate | u̱tāhama̍smi vī̱riṇīndra̍patnī ma̱rutsa̍khā̱ viśva̍smā̱dindra̱ utta̍raḥ || ( ṛ0 sa0 8, 4, 2, 4 )” iti || paṅktiḥ | aindrī | indrapatnī evaṃ bravīti “avīrāmiva” “abalāmiva” aparigrahāmiva | “mām ayam” “śarāruḥ” “bālaḥ” mūrkhaḥ “saṃśiśariṣuḥ” saṃśartumicchan śarīraṃ titthakṣurityarthaḥ| “abhimanyate” abhibhaviṣyāmyetāmityeva manyate,kṣudrayā buddhyā| nahuṣo'nyo
vā kaścit, “nahuṣeṇa hīndrāṇyabhibhavitumārabdhāsīt”– ityākhyānaṃ śrūyate' | “utāhamasmi vīriṇī” atha ca tāvadasmi vīriṇyeva | kena ca punarvīreṇa vīriṇī ? 'indrapatnī' indrasyāhaṃ patnī, - 'marutsakhā' yaḥ 'indraḥ' 'viśvasmāt' sarvasmād yaśca 'uttaraḥ' jagataḥ uccatataraḥ prabhāveṇa, sa mama vīraḥ, tadayaṃ bālo na manyate, yena māmabhibhavitumicchatītyabhiprāyaḥ || evamatra “śarāruḥ = saṃśiśariṣuḥ” śabdasārūpyādarthopapatteśca |
6 |
31 |

161.4

“idaṃyuḥ ( 126 )” ityanavagatamanekārthaṃ ca | “idaṃ kāmayamānaḥ” idamiti yat kiñcidabhipretaṃ nirdiśyate, tadyaḥ kāmayate, sa idaṃyurityucyate | “yuḥ”- ityeṣa śabdo'prasiddhaḥ kāmayaterarthe, tenānavagatametat syāt | “nāna dhiyo vamūryavaḥ”–ityanena gatārthaṃ manyamāno bhāṣyakāro nigamaṃ na bravīti | vārttikakāreṇāpyuktam,– “nigamavaśādutkarṣyaṃ bhavati padam” [na] taddhitaḥ, tathā dhātuḥ, upasargaguṇaḥ, nipātāśca mantragatāḥ sarvathā lakṣyāḥ|| “athāpi” ‘yuḥ’–ityeṣaḥ, “tadvadarthe bhāṣyate” | āha-kimudāharaṇam ? “vasūyurindraḥ”–iti, “vasumānityatrārthaḥ” || “indro̍ a̱śrāyi su̱dhyo̱ 3̱ nireṃke pa̱ñjeṣu̱ stomo̍ du̱ryo̱ na yūpa̍ḥ | a̱śva̱yurgavyū̱ ratha̱yurvasū̱yurā̱grendra indrā yaḥ kṣiya̍ti praya̱ntāḥ ||(ṛ.ma. 1, 4, 11, 4)”-iti|| savyatvamaāpannasyendrasyārṣamārṣam | aindrī | triṣṭup | daśarātrasya saptame'hani marutvatīye śasyate || 'indraḥ' 'āśrāyi' śṛṇāti, hinastā yarthaḥ | 'sudhyaḥ' yuddhavikramaḥ, ajihyayodhī, athavā–śodhayitā yodhānāṃ prahāraiḥ, sudhīrvā syāt | kva punaḥ śṛṇāti ? 'nireke' saṃgrāma yatraiko'pyanyaḥ sahāyo nāsti, tatra eka eva śatrūn hanti | 'pañjeṣu' pārjitāyudheṣvapi padeṣu saṃgrāmeṣu | kiñca, 'stomo na' stoma iva | yaḥ pradhānaḥ trivṛt stomaḥ, pañcadaśa iti hi vyapadeśaḥ, some prabhavati stomena tamya prādhānyāt | kiñca, ‘yaḥ indraḥ’ ‘duryo na' durya iva 'yūpaḥ' yaḥ pradhānaḥ| tasya kim ? iti, -sa indraḥ “aśvayuḥ” aśvaistadvān| “gavyūḥ”gobhiḥ tadvān| “rathayuḥ” rathaistadvān| “vasūyuḥ” anairvasubhiḥ tadvān | viśiṣṭaḥ yaḥ indraḥ saḥ 'rāyeṣu'dhaneṣu janānāṃ dātavyeṣu 'kṣiyati' īṣṭe|' prayantā' prakarṣeṇa dātetyarthaḥ||evamatra‘vasūyuḥ’–ityayaṃ ‘yu’-śabdaḥ “tadvadarthe”| kiṃkāraṇam ? na hīndro vasu kāmayate,supūrṇatvāt,pariśeṣāt arthaṃ “tadvadarthe bhāṣyate”-ityupapadyate|
6|
31|

Linked texts (1)