Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 161.4

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 161.4

Language
Sanskrit

161.4

“idaṃyuḥ ( 126 )” ityanavagatamanekārthaṃ ca | “idaṃ kāmayamānaḥ” idamiti yat kiñcidabhipretaṃ nirdiśyate, tadyaḥ kāmayate, sa idaṃyurityucyate | “yuḥ”- ityeṣa śabdo'prasiddhaḥ kāmayaterarthe, tenānavagatametat syāt | “nāna dhiyo vamūryavaḥ”–ityanena gatārthaṃ manyamāno bhāṣyakāro nigamaṃ na bravīti | vārttikakāreṇāpyuktam,– “nigamavaśādutkarṣyaṃ bhavati padam” [na] taddhitaḥ, tathā dhātuḥ, upasargaguṇaḥ, nipātāśca mantragatāḥ sarvathā lakṣyāḥ|| “athāpi” ‘yuḥ’–ityeṣaḥ, “tadvadarthe bhāṣyate” | āha-kimudāharaṇam ? “vasūyurindraḥ”–iti, “vasumānityatrārthaḥ” || “indro̍ a̱śrāyi su̱dhyo̱ 3̱ nireṃke pa̱ñjeṣu̱ stomo̍ du̱ryo̱ na yūpa̍ḥ | a̱śva̱yurgavyū̱ ratha̱yurvasū̱yurā̱grendra indrā yaḥ kṣiya̍ti praya̱ntāḥ ||(ṛ.ma. 1, 4, 11, 4)”-iti|| savyatvamaāpannasyendrasyārṣamārṣam | aindrī | triṣṭup | daśarātrasya saptame'hani marutvatīye śasyate || 'indraḥ' 'āśrāyi' śṛṇāti, hinastā yarthaḥ | 'sudhyaḥ' yuddhavikramaḥ, ajihyayodhī, athavā–śodhayitā yodhānāṃ prahāraiḥ, sudhīrvā syāt | kva punaḥ śṛṇāti ? 'nireke' saṃgrāma yatraiko'pyanyaḥ sahāyo nāsti, tatra eka eva śatrūn hanti | 'pañjeṣu' pārjitāyudheṣvapi padeṣu saṃgrāmeṣu | kiñca, 'stomo na' stoma iva | yaḥ pradhānaḥ trivṛt stomaḥ, pañcadaśa iti hi vyapadeśaḥ, some prabhavati stomena tamya prādhānyāt | kiñca, ‘yaḥ indraḥ’ ‘duryo na' durya iva 'yūpaḥ' yaḥ pradhānaḥ| tasya kim ? iti, -sa indraḥ “aśvayuḥ” aśvaistadvān| “gavyūḥ”gobhiḥ tadvān| “rathayuḥ” rathaistadvān| “vasūyuḥ” anairvasubhiḥ tadvān | viśiṣṭaḥ yaḥ indraḥ saḥ 'rāyeṣu'dhaneṣu janānāṃ dātavyeṣu 'kṣiyati' īṣṭe|' prayantā' prakarṣeṇa dātetyarthaḥ||evamatra‘vasūyuḥ’–ityayaṃ ‘yu’-śabdaḥ “tadvadarthe”| kiṃkāraṇam ? na hīndro vasu kāmayate,supūrṇatvāt,pariśeṣāt arthaṃ “tadvadarthe bhāṣyate”-ityupapadyate|
6|
31|

Linked texts (1)