Yāska's Nirukta 169.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 169.4
- Language
- Sanskrit
169.4
"athāpi kvacit pratyakṣakṛtāḥ stotāro bhavanti parokṣakṛtāni stotavyāni"| yuṣmatprayogorhi kvacit stotāraḥ sambodhyante || (tadyathā, )–"mā cidanyad viśaṃsta"-"kaṇvā abhi pragāyata" "upa pretaṃ kuśikāścetayadhvam"-"iti" caitānyudāharaṇāni|mā ci̍idanyadviśa̍sa̱ta̱ sakhā̍yo̱ mā ri̍ṣaṇyata̱ | indra̍mitsto̱tā vṛṣaṇa̱ṃ sacā̍ su̱te muhu̍ru̱kthā ca̍ śaṃsata || (ṛ0 sa0 5, 7, 10, 1)"-iti || pragāthasyeyamārṣam | bṛhatī | tṛcāśītiṣu viniyuktā || he stotāraḥ ! 'sakhāyaḥ !' "mā" "anyat" kiṃ "cit" api "viśaṃsata" vividhābhiḥ stutibhiḥ | 'mā' ca 'riṣaṇyata' cetasāmāṃgacchata anyad devatāntaram | kiṃ tarhi ? 'indram it' indrameva 'vṛṣaṇaṃ' varṣitāra 'stota' stuta | 'sacā' sambhūtāḥ, etasmin 'sute' some | 'muhuḥ' muhuśca he hotāraḥ ! 'ukthā' ukthāni 'ca' 'śaṃsata' || "krīḷaṃ va̱ḥ śardho māru̍taṃ mana̱rvāṇa̱ṃ rathe̍śubham | ka̱ṇvā̱ abhi pragā̍yata || (ṛ0 sa0 1, 3, 12, 1 )" iti || kaṇvasyeyamārṣam | kailīnasya haviṣo yājyā || 'krīḷaṃ' atranāpi dṛṣṭvā tat kārṭanaśīlameva 'mārutaṃ' 'śarddhaḥ' balam, 'anarvāṇam' anāśritamanyatra, svaprabhāvayuktamityetyabhiprāyaḥ, 'ratheśubhaṃ' rathe sthita śobhiṣṭam, he "kaṇvāḥ" medhāvinaḥ ṛtvijaḥ ! etat "abhipragāyata" etat 'vaḥ' bravīmi || "upa̍pre̱taṃ ku̍śikāścetaya̍dhva̱maśva̍ṃ rā̱ye pramu̍ñcatā su̱dāma̍ḥ | rājā̍ vṛ̱traṃ ja̍ṅghanatprāgapāgudagathā̍ yajāte̱ vara̱ ā pṛ̍thi̱vyāḥ || (ṛ0 sa0 3, 3, 21, 1 )"-iti ||
viśvāmitrasyeyamārṣam || he “kuśikāḥ” stutikroṣṭāra ṛtvijaḥ ! “upapra” “ita” gacchata | “cetayadhvam” vijānīdhvametat-yathaiṣa 'rājā' 'vṛtraṃ' śatruṃ 'jaghgan' hatavān, sarvāsu dikṣu, 'atha' evaṃ sarvahantā amitro bhūtvā 'vare' śreṣṭhe pradeśe 'pṛthivyāḥ' 'yajāte' te yajate | yūyametad vijñāya upapragacchata | upapragatya caitamāśramedhikam 'aśvam' 'pramuñcata' utsṛjata, vidhānataḥ prokṣyāśvamedhayāgāya | yo'yametasmin “sudāse”-kalyāṇadāne yajamāne varttate || , evameteṣu yuṣmadrūpapadaprayogeṣu sambaddhāḥ stotāraḥ | stotavyāni tu yāni devatātarāṇi tāni parokṣakṛtābhisambandhīni | evaṃlakṣaṇaṃ mantrajātamupekṣitavyam |
7 |
2 |
“athādhyātmikya uttamapuruṣayogāḥ ahamiti caitena sarvanāmnā” uttamena puruṣeṇa yā ṛco yuktāḥ, tā ādhyātmikyaḥ | “ahamiti caitena sarvanāmnā” yā yuktāḥ, tāśca ādhyātmikyaḥ | atrāpi yatrāhamityetat sarvanāma śrūyate, tatrāvidyamānamapi vyuttamapuruṣasambaddhamākhyātapadamadhyāharttavyam, yatra cottamapuruṣasambaddhamākhyātapadaṃ śrūyate, tatrāvidyamānamapi 'aham'-ityetat sarvanāma adhyāhāryyam, sambandhiśabdatvādunayoḥ |
7 |
2 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit