Yāska's Nirukta 17.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 17.2
- Language
- Sanskrit
17.2
taddhitasyaiva dvitīyamudāharaṇam,"kakṣyā rajjuraśvasya' kakṣyā ityeṣa taddhitaḥ || āha kā punariyaṃ kakṣyā ? iti | ucyate-yā aśvasya sannāharajjuḥ sā kaśyetyucyate || evaṃ kakṣyāśabdasya tattvamuktvādhunā taddhitārthaṃ bravīti, "kakṣaṃ sevate" | sā hi kakṣaṃ sevate, kakṣasaṃyuktā bhavati | kakṣe bhavā vā kakṣyā || adhunā kakṣapadārthaṃ nirvakti, "kakṣo gāhateḥ” viloḍanārthasya ( bhū0 ā0 )| kakṣayoreva hi balena viloḍayati strī dadhyādi dravyam | atra punaḥ- “ksa iti nāmakaraṇaḥ”| sarvamanyadādyantaviparyyayādi yathopapradarśitaṃ yathāsambhavaṃ yojyaṃ tatratatra || "khyātervānarthako'bhyāsaḥ" kakāraḥ, kakhyaḥ san kakṣa ityucyate || arthavāneva vā kakāraḥ | katham ? "kimasmin khyānamiti" | evaṃ kimasmin khyāpanīyamasti ? na kiñcidapi, adarśanīyatvāt, gṛhanīyo'yamityarthaḥ| sa eṣa evaṃ kṛtvā kityaḥ san kakṣa ityucyate || ''kaṣatervā (bhū0 pa0)'' nityakālaṃ hyasau khedaśīlatvāt kaṣṭaṃ dadāti, tato nakhaiḥ kaṣyate yataḥ, tasmāt kaṣaṇakriyāyogāt kakṣa ityucyate || ''tatsāmānyānmanuṣyakakṣaḥ''| strīkakṣasya sāmānyāt manuṣyakakṣo'pi kakṣa ityucyate | ''bāhumūlasāmānyādaśvasya''| aśvasyāpi yo bāhumūlapradeśaḥ, sa kakṣa ityucyate | taṃ sevaṃta iti kakṣyā || anye tu bruvate, -''pūrvvapūrvvamaparamaparaṃ pravibhajya nirbrūyāt'' iti 'pūrvaṃ' padaṃ 'pūrvvam' eva 'pravibhajya nirbrūyāt' 'aparaṃ' 'padam' 'aparam' eveti | etasminnevārthe kalpyamāne padānāmeva paurvāparyaṃ nirvacane taddhitasamāsayostvaniyamaḥ pūrvaṃ vā paścādveti | pūrvva eva tvarthaḥ sādhīyān |
12 ||
samāsasyaiva dvitīyamudāharaṇam,– “viśvakadrākarṣaḥ” iti | viśvakadramākarṣatīti viśvakadrākarṣaḥ || āha–kaḥ punarayaṃ viśvakadra iti ? “vīti cakradra iti śvagatau bhāṣyate” | vīti cakradra iti śabdadvayaṃ śvagatau bhāṣyate | śvabhiḥ sākaṃ yo gacchati manuṣyaḥ, tasmin bhāṣyate || “drātīti gatikutsanā” | atra punaḥ drātīti gatikutsanā | 'drā kutsāyāṃ gatau (adā0 pa0)'-ityuktam, idaṃ hi tasya kutsitagatitvam, yadasya śvabhiḥ saha gamagam || “kadrātīti drātikutsanā” | idānīṃ kadrātīti drātikutsanā kutsitakutsane tyarthaḥ | idameva tāvattasya kutsitatvaṃ yadasau śvabhiḥ saha gacchati | idamaparaṃ kutsitataratvamyad gatvā śvabhiḥ saha sattvāni hanti, tasmāt kadrātīti kutsitakutsanetyupapadyate || “ cakradrāti kadrātīti sato'narthako'bhyāsaḥ ” | athedānoṃ ca ityeṣa kadrātīti evameva sataḥ śabdasvarūpasyānarthaka evābhyāsaḥ| yadevoktaṃ bhavati kadrātīti tadeva cakradrātīti| “tadasminnastīti viśvakadraḥ” | tadasmin dvitayamapyasti,–kugatitvaṃ, kutsitataragatitvaṃ ca, nānāprakāramiti viśvakadraḥ śvajīvanaḥ puruṣaḥ | tamaparādhe kasmiṃścit varttamānamanyo ya ākarṣati, sa viśvakadrākarṣaḥ || anye tu bruvate, - śvaiva viśvakadraḥ, asyaiva hi svabhāvata eva hiṃsratvād gatiḥ kutsitā, sa ca punaḥ pādavikalaḥ, atastasya kutsitakutsitatvam | vītyubhayorthayormatvarthaḥ, tamākarṣati yaḥ puruṣaḥ, sa viśvakadrākarṣaḥ |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit