Yāska's Nirukta 170.5

170.5

"athāpi kasyacit" "bhāvasya" arthasya "ācikhyāsā" mantreṣu bhavati | "na mṛ̱tyurā̍sīda̱mṛta̱ṃ na tarhi̱ na rātryā̱ aha̍ āsītprake̱taḥ | . ānī̍davā̱taṃ sva̱dhayā̱ tadeka̱ṃ tasmā̍ddhānyanna paraḥ kiṃ ca̱nāsa̍ || ( ṛ0 saṃ0 8, 7, 17, 2 )"-iti ||
prajāpateḥ parameṣṭhina ārṣam | tama āsīditīyañca | triṣṭup | bhāvavṛttam | "tarhi" prāgutpatterasya jagataḥ “mṛtyuḥ” ityayaṃ vyapadeśaḥ “nāsīt” marttyasyābhāvāt | “na” api “amṛtam” ityayaṃ vyapadeśa āsīt, mṛtyorabhāvādeva | itaretarāpekṣayā hi mṛtyuścāmṛtaṃ ca vyapadiśyete | 'na' eva 'rātryāḥ' 'praketaḥ' prajñānam 'āsīt' iyaṃ rātririti | nāpi 'ahnaḥ' | ete api hyahorātre yato bhagavato vivasvata udadyāstamayābhyāmupalakṣyete, tadabhāve hyete api nāstāmityetadupapadyate | āha-atha kimāsīt ? iti | ucyate-aviśiṣṭamaprajñātam 'ekam' eva sarvaśaktimat brahma āsīt, tat kāryyakāraṇābhāvāt 'avātam' 'ānīt' aniti prāṇisītyarthaḥ, sati hi kāryyakāraṇabhāve paramātmani yā prāṇanaśaktiḥ sā pañcadhā bhidyamānā prāṇāpānādibhāvamāpadyate, tadabhāve na vāto'stīti avātama nitītyupapadyate | 'svadhayā' annena asminneva paramātmani yā anna śaktiḥ, tayā nimittabhūtayā prāṇitītyervāśiṣyate 'tat' brahma || āha-kimanyadapi tataḥ parastāt kiñcidāsīt ? netyucyate-'tasmān h anyan' 'na' 'paraḥ' parastāt 'kiñcana āsa' kiñcidapyāsīt | idameva tāvadatikrāntamaviśepaṃ brahma vyapadeṣṭumaśakyamato'pi parastāt kimanyad bhaviṣyatītyabhiprāyaḥ || dvitīyamudāharaṇamācikhyāsāyāmeva |
“tama āsīt” andhenaiva “tamasā” “gūḷham” nigūḍham aviśiṣṭam 'apraketam' aprajñātam “agre” prāk sṛṣṭerityarthaḥ, tadā hi na draṣṭā, na darśanam, nāpi dṛśyo'rtha āsīdityabhiprāyaḥ | sāṃkhyāstu-tamaḥśabdena pradhānasodhyāpannaṃ guṇatrayamucyamānamicchanti, te hi paramarṣi sūtramadhīyate-“tama eva khalvidamagre āsīt” “tasmiṃstamasi kṣetrajña eva prathamo'dhyavarttata”-iti | 'salilaṃ' sadbhāve līnaṃ 'sarvvamidaṃ' jagat, sanmātrasyaiva bhāvasyopari līnamāsīt | 'tucchyena' tucchena sūkṣṇībhūtena paṭamaṇḍapasthānīyena karmaṇā 'yat apihitam' idameva jagat 'āsīt' sargakālāpekṣitamanādimatvāt saṃsārasya | 'tapasaḥ' tasyaiva karmaṇaḥ 'mahinā' mahimnā māhābhāgyena kāraṇāvasthāyām 'ekam' api 'sat' anakadhā upasthite sargakāle pratiniyatakarmopabhogārtham 'ajāyata' iti |
7 |