Yāska's Nirukta 170.7
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 170.7
- Language
- Sanskrit
170.7
"athāpi" mantreṣu "nindāpraśaṃse" bhavataḥ | tadyathā,-"kevalāgho bhavati kevalādī" "bhojasyedaṃ puṣkariṇīva veśma"- "iti" | ete udāharaṇe || "moghamanna̍ṃ vindate̱ apra̍cetāḥ satyaṃ bra̍vīmi va̱dha it sa tasya̍ | nārya̱maṇaṃ puṣya̍ti̱ no sakhā̍yaṃ kevalāgho bhavati kevalādī || ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 23, 1 )"-iti || bhikṣurnāmāṅgirasastasyaiṣārṣam | triṣṭup | adadato nindā | 'moghaṃ' vitatham 'annaṃ' 'vindate' prāpnoti | āha-kaḥ ? iti | ucyate-yaḥ 'apracetāḥ' apravṛddhajñānaḥ | 'satyam' aha 'bravīmi'- 'vadha it sa tasya' vadha eva so'nnalābhastasya, varamalabdhaṃ tenānnamityabhiprāyaḥ | kiṃ punaḥ kāraṇaṃ moghamasāvannaṃ vindate ? iti | ucyate-'na' asau 'aryamaṇam' ādityaṃ 'puṣyati' 'no' nāpi 'sakhāyaṃ' samānakhyānaṃ manuṣyam, na devān puṣṇāti, nāpi manuṣyānityabhiprāyaḥ | yata evamataḥ "kevalāgho bhavati" saḥ "kevalādī" ātmanaiva 'kevalaṃ yo'nnamatti, na devapitṛmanuṣyebhyo dadāti, sa kevalamaghameva prāpnoti | taduktamanyatrāpi"bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt"-iti | tasmād vadha eva sa tasyānnalābha ityupapadyate, na hyasatyanne pratyaveyādadadadannamityabhiprāyaḥ, annasaṃyoga eva hyatra vadho'bhipretaḥ | kecittvenamanadhyātmavidamapracetasa manyante, sa hyasmin śarīre vivakṣitaḥ | 'na aryyamaṇam' ādityāntarapuruṣaṃ bhoktāraṃ paśyati, 'no' nāpi 'sakhāyaṃ' prāṇavāyum, sa hi bhujyamāne'nne karaṇabhāvaṃ puṣṇātīti sakhā, kevalaṃ tvasāvavidvānātmānameva bhoktāramatra paśyati, ataḥ saḥ 'kevalāgho bhavati' yadi sa devatāḥ paśyedeva tā annabhāṃjīḥ, sa hi tanna bhuktena na kevalāghaḥ syāditi || "bhojā̱yāśva̍ṃ saṃmṛ̍jantyā̱śuṃ bhojāyā̍ste ka̱nyā̱ 3 śumbha̍mānā | bho̱jasye̱daṃ pu̍ṣkari̱ṇīva̍ ve̱śma pari̍ṣkṛtaṃ de̱vamā̍nevaci̱tram || ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 4, 5 )'- iti ||
dakṣiṇā nāma prajāpaterduhitā, tayā sūktamātmanaḥ stutisambaddhaṃ dṛṣṭam | tatraiṣā jaigatī | dātṛpraśaṃsā || 'bhojāya' rājñe 'aśvam' 'āśuṃ' śīghraṃ 'saṃmṛjanti' sammārjayanti snāpayanti bhṛtyāḥ | kiñca, 'bhojāya' udvahanārthamanyān varānapāsya 'śumbhamānā' svalaṅkṛtā śobhamānā 'kanyā' 'āmte' sa hi tāmarhatītyabhiprāyaḥ || kiñca, “bhojasya” "idaṃ” “veśma” gṛhaṃ 'pariṣkṛtaṃ' saṃskṛtaṃ "puṣkariṇī iva" 'devamānā iva' puṣkarairdaivataṃ vimānamiva 'citraṃ' cāyanīyamityarthaḥ | tadetat sarvamapyasya janmāntaraprativiśiṣṭadakṣiṇāsahitāt karmaṇo'nyebhyaḥ karmabhyaḥ sakāśāt phalātirekyamityevameṣā dakṣiṇāpraśaṃsā || yathaivamiha mantradvaye nindā praśaṃsā ca, "evamakṣasūkte dyūtanindā ca kṛṣipṛśaṃsā ca” bhavatīti viṣayopapradarśanārthamāha
mṛjavānnāmā akṣaputrastasyeyamarṣam| triṣṭup || 'akṣaiḥ mā dīvyaḥ'- iti akṣadevanapratiṣedhaḥ, tatra hi bahavo'narthāḥ santi | 'kṛṣimit kṛṣamva' - iti kṛṣividhānam | tasyāṃ hi bahavo guṇāḥ saṃti | 'vitte ramasva' svalpa edyopārjite 'bahu' etadeveti 'manyamānaḥ' mā vittalobhena dīvyaḥ, nijamapi vittaṃ hārayiṣyāsi, kṛṣi punaretasmāt kāraṇāt kṛṣasva | he 'kitava !' 'tatra' tasyāṃ kṛṣau 'gāvaḥ' santi, 'tatra' tasyāṃ ca 'jāṃyā' | 'tat' punaretat 'me' mama 'savitā' devaḥ, 'aryaḥ' īśvaraḥ, 'vi' śrutismṛtyanuśāsanadvāreṇa vividhamanekaprakāram ā 'caṣṭe' ubhe api hīme śrutismṛtī manvādidvāreṇa ādityāntarapuruṣaprabhave eva, ata idamuktam-'savitāvaitanmama vicaṣṭe' iti |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit