Yāska's Nirukta 18.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 18.4
- Language
- Sanskrit
18.4
adhunā yasmai vaktavyā, tasya lakṣaṇaṃ bravīti-"yameva" "vidyāḥ" jānīyāḥ, tvam | "śucimapramattam " yamaniyameṣu | "medhāvinaṃ" ca "brahmacaryopapannam " | kiñca, "yaḥ te na druhyet" na drohamupagacchet | "katamaccanāha " kadācidapi sarvāsvapyāpatsu "tasmai mā" mām "brūyāḥ" tvam "nidhipāya" goptre "brahman !" || āha-"nidhiḥ" kaḥ ? iti | ucyate-"śevadhiḥ" "iti " śeva iti sukhanāma,
sukhanidhānamityarthaḥ| brahmakośo hi nidhiḥ sukhānīṃ kṛtsnasya jagato yannadvāreṇa, ata idamuktaṃ nidhiḥ śevadhiriti |
“athāpyasyām” eva paśugavi “tāddhitena” prayogeṇākṛtasnāyāṃ satyāṃ “kṛtsnavannigamā bhavanti”| tadyathā,-“gobhiḥ śrīṇīta matsaram iti” gorekadeśasya “payasaḥ” kṛtsnavat prayogaḥ | tadetacchiṣyabuddhivyutpādanārthamanekaprakāraṃ śabdavṛttiviṣayopapradarśanaṃ kriyate, kathaṃ nāmopapradarśitaśabdavṛttiviṣayo'saṃmuhyan mantrārthān nirbrūyāditi || “ā̱dhāva̍tā su̱hastyaḥ śu̱krā gṛ̍bhṇīta ma̱nthinā̍ | gobhi̍ḥ śrīṇīta ma̱tsaram || (ṛ0 saṃ0 7, 1, 3, 4)” | imāṃ gāyatrīmayāsya āṅgiraso'paśyat | grāvastutau viniyuktā | he adhvaryavaḥ ! ebhiḥ grāvabhiḥ saṃskṛta eṣa somaḥ | te yūyaṃ he ‘suhastyaḥ’ suvarṇenālaṅkṛtahastāḥ || kim ? ‘ādhāvata’ | ‘ ā’ ‘gṛbhṇatī’ gṛhīta, etau ‘śukrā’ ‘manthinā’ grahāvanatikrāntakālam | kiñca, ‘gobhiḥ’ gobhyo'bhiniṣpannena kṣīreṇa ‘śrīṇīta’ enam ‘matsaraṃ’ mādayitāraṃ somaṃ maitrāvaruṇagrahetāmupagatam | ‘śṛtaśītena tṛtīyasavane vā pūtabhṛtyāśireṇa tato'natikrāntakālaṃ juhuta’ evaṃ mantravidhānādaśakyatvācca gobhiḥ śrapaṇasya gavyena payaseti gamyate || “matsaraḥ somo mandatestṛptikarmaṇaḥ” tṛpyanti hi anena devatāḥ || śabdasāmānyaprasaṅgaprasaktamucyate,-“matsara iti lobhanāmābhimatta enena dhanaṃ bhavati” | tena hyāviṣṭo dhanābhimukhyena matto bhavati || paryāyākhyānaprasaktaṃ nirucyate, - “payaḥ pibatervā pānārthasya” (adā0 pa0), pīyate hi tat | “pyāyatervā” vṛddhyarthasya ( bhū0 ā0 ), tena hi varddhante prāṇinaḥ || prasaktānuprasaktaṃ nirucyate, - “kṣīraṃ kṣarateḥ” ścyotanārthasya ( bhū0 ā0 ), ścotate hi tadūhasaḥ | “ghaservero nāmakaraṇaḥ” aderghasa ādeśaḥ kriyate, atastenaiva siddharūpeṇa nirdiśyate | dhātvantaramiti vā kecit | jñāpakaṃ ca dadāti,-“uśīramiti yathā” | “vaśa kāntau (adā0 pa0)” tasya kṛtasamprasāraṇasya īrapratyayenośīramiti bhavati | taddhi saugandhyākrāntaṃ bhavati |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit