Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 186.23

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 186.23

Language
Sanskrit

186.23

katham ? ityata āha–"samānametat ( ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 5 )"–iti "samānam" ekamevedam "udakam" udakatvenāviśiṣṭam, "uruccaityava cāhabhiḥ" | ut eti ca, ūrddhaṃ caiti, ahobhirnimittabhūtaiḥ punaścāhobhireva avāṅeti, dakṣiṇottarāyaṇayorvyāvṛttibhiḥ pratisaṃvatsaramahānyabhipretāni | tadetadekamevodakaṃ paryāyeṇottarāyaṇadakṣiṇāyanayoḥ jagadyātrāsiddhaye tadudeti cāvaiti ca varṣakarmabhāvena || katham ? ityatra āha– avāṅ tāvadeti, 'bhūmiṃ' 'parjanyāḥ' prārjayitāro rasānāṃ mādhyamikā devagaṇā varṣāmamuto muñcantaḥ "bhūmiṃ" "jinvanti" tarpayanti oṣadhyutpattaye | evaṃ tāvadavāṅeti | atha punarūrddhaṃ kathameti ? ityata āha,–"divaṃ jinvantyagnayaḥ" iti | yathaivāmuto varṣeṇamāṃ parjanyā jinvanti, tathaivāhutiprabhaveṇa varṣeṇa divaṃ jinvantyagnayaḥ, āhutayo hyagnau prakṣiptāḥ tena dagdhāstāḥ svāccirbhiḥ kṛtvodakabhāvamāpādya paramaṃ sūkṣmaṃ devopabhogayogyaṃ dyāṃ prati varṣabhāvenonnīyante tallokanivāsināṃ tṛptaye, tatasta iha punarviṣaṃ prakalpayanti| taduktam"amuṣya lokasya kā gatiriti, ayaṃ loka iti hovāca"–iti | eva ca sutarāmayamapi ca varṣavān, āhutimūlatvāt sarvasya varṣasya | smaryate ca– "agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate" iti | tatra yadabhūd varṣakarmabhāvānmadhyama iti, tadetadvaiśeṣika madhyamasya vaiśvānaratvena lakṣaṇam |
15 || api cāyamaparo mantraḥ, yasminagnarādityo varṣakarmaṇā stūyate | tasmāt sutarāmanekānto varṣakarmābhiplavo madhyamasyetyata āha–"kṛṣṇaṃ niyānam" iti ||

Linked texts (1)