Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 187.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 187.1

Language
Sanskrit

187.1

“kṛṣṇaṃ niyānam (ṛ0 saṃ0 2, 1, 23, 1)”-iti | dīrghatamasa ārṣam | triṣṭup | vṛṣṭikāmasya kārīryāmagnaye dhāmacchade aṣṭākapālam, tasya puro'nuvākyā, tasyāṃ maitrāyaṇīyake agnirayamādityīkṛtya stūyate iti prakaraṇādadhyavasīyate || “kṛṣṇam” | kiṃ punastat kṛṣṇam ? “niyānaṃ” “nirayaṇaṃ” nirgatiḥ, [ niryāti ] nirgacchantyetediti niyānaṃ vartma panthāḥ | tacca punaretat “rātriḥ ādityasya” dve hyasyāyane śuklaṃ cottaram, kṛṣṇaṃ ca dakṣiṇam, sā hi devī rātrirabhipretā | tato bravīti rātrirādityasya jyotiṣaḥ | sa eṣa bhagavānādityo yadā jagadanugrahāya garbhamudakamātmanyādhitsuruttarāyanaṃ pratipadyate, tadaite “harayaḥ” rasa-“haraṇāḥ” “suparṇāḥ” tasya “raśmayaḥ” sarvasmādasmāllokāt “apo vasānāḥ” ātmanyācchādayantaḥ ādadānāḥ “divaṃ” dyotanavantam etamādityaṃ prati “utpatanti” tadudakaṃ nidhitsamānāḥ tasmina garbhatvena sa eṣa āditya uttarāyaṇaṃ māsaiḥ paḍbhiḥ āhitodakagarbhaḥ sampadyate | sa eṣa paripinvodakagarbho dakṣiṇaṃ vartma pratipadyamāno nabhasyāt māsāt prabhṛti prasūyate | tadidamucyate,-“ta ā vavṛtrantsadnādṛtasya” iti | te raśmayaḥ “yadā” “amutaḥ” amuṣmāt ādityāt ṛtasya udakasya sadanāt mahasthānāt ā vavṛtran yadā “paryāvarttante” “ānū” “atha” tadāvattisamanantarameva “ghṛtena” “udakena” “pṛthivī” “vyudyate” vividhamudyate ||
“ghṛtama iti udakanāma” ‘pṛthivī vyudyate’ iti sāmarthyāt | tat punaḥ “jighartteḥ siñcatikarmaṇaḥ” ||
evametasmin mantre mantrarūpādādityaḥ, prakaraṇādagniḥ, ubhayathāpyanyo madhyamyāt varṣakarmaṇaḥ karttā |
7 |
24 |

Linked texts (1)