Yāska's Nirukta 187
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 187
- Language
- Sanskrit
187.1
“kṛṣṇaṃ niyānam (ṛ0 saṃ0 2, 1, 23, 1)”-iti | dīrghatamasa ārṣam | triṣṭup | vṛṣṭikāmasya kārīryāmagnaye dhāmacchade aṣṭākapālam, tasya puro'nuvākyā, tasyāṃ maitrāyaṇīyake agnirayamādityīkṛtya stūyate iti prakaraṇādadhyavasīyate || “kṛṣṇam” | kiṃ punastat kṛṣṇam ? “niyānaṃ” “nirayaṇaṃ” nirgatiḥ, [ niryāti ] nirgacchantyetediti niyānaṃ vartma panthāḥ | tacca punaretat “rātriḥ ādityasya” dve hyasyāyane śuklaṃ cottaram, kṛṣṇaṃ ca dakṣiṇam, sā hi devī rātrirabhipretā | tato bravīti rātrirādityasya jyotiṣaḥ | sa eṣa bhagavānādityo yadā jagadanugrahāya garbhamudakamātmanyādhitsuruttarāyanaṃ pratipadyate, tadaite “harayaḥ” rasa-“haraṇāḥ” “suparṇāḥ” tasya “raśmayaḥ” sarvasmādasmāllokāt “apo vasānāḥ” ātmanyācchādayantaḥ ādadānāḥ “divaṃ” dyotanavantam etamādityaṃ prati “utpatanti” tadudakaṃ nidhitsamānāḥ tasmina garbhatvena sa eṣa āditya uttarāyaṇaṃ māsaiḥ paḍbhiḥ āhitodakagarbhaḥ sampadyate | sa eṣa paripinvodakagarbho dakṣiṇaṃ vartma pratipadyamāno nabhasyāt māsāt prabhṛti prasūyate | tadidamucyate,-“ta ā vavṛtrantsadnādṛtasya” iti | te raśmayaḥ “yadā” “amutaḥ” amuṣmāt ādityāt ṛtasya udakasya sadanāt mahasthānāt ā vavṛtran yadā “paryāvarttante” “ānū” “atha” tadāvattisamanantarameva “ghṛtena” “udakena” “pṛthivī” “vyudyate” vividhamudyate ||
“ghṛtama iti udakanāma” ‘pṛthivī vyudyate’ iti sāmarthyāt | tat punaḥ “jighartteḥ siñcatikarmaṇaḥ” ||
evametasmin mantre mantrarūpādādityaḥ, prakaraṇādagniḥ, ubhayathāpyanyo madhyamyāt varṣakarmaṇaḥ karttā |
7 |
24 |
187.2
“athāpi brāhmaṇaṃ bhavati” etasmin prakaraṇe yasminnayaṃ mantro viniyujyate, “agnirvā ito vṛṣṭiṃ samīrayati”-ityevamādi | agniḥ ito lokāt vṛṣṭiṃ samantata īrayati | dhūmabhūtā āpa oṣadhivanaspatibhyo vinivarttyamānāḥ āhutibhūtāścāmuṃ lokamāviśanti | “agnervai dhūmo jāyate, dhūmādabhram, abhrāt vṛṣṭiriti ha vijñāyate” | tāḥ punaragniānābhisampattipranāḍikayā dhāmacchadādityaḥ khalu divi bhūtvā dhāmnāṃ chādayitā raśmibhirbheghairūpermadhyamasthānamāpādayati | evaṃ tena sṛṣṭāṃ vṛṣṭiṃ madhyasthānā-
nmaruto vāyavo meghodarāṇi vidārya tebhyo vi̍ipruṣi̱psanto vṛṣṭimimaṃ lokaṃ nayanti prāpayantītyarthaḥ |
7 |
24 |
athāparamapi brāhmaṇaṃ bhavati-“yadā khalu vāsāvādityo'gniṃ raśmibhiḥ" ityevamādi| tadevametat varṣakarma samānaṃ sarveṣām ityaheturmadhyasya vaiśvānaratve bhavati |
7 |
24 |
187.4
"yatho etat” yat punaretaduktaṃ yājñikapakṣe- "rohāt pratyavarohaścikīrṣitaḥ iti”| akāraṇametat sūryyasya vaiśvānaratve || kasmāt ? “āmnāyavacanāt etat" evaṃ "bhavati" rohāt pratyavaroha ityarthavādamātreṇa |
7 |
24 |
"yatho etat” yadapi coktam-||
187.5
"vaiśvānarīyo dvādaśakapālo bhavati" iti| etadapyakāraṇaṃ sūryyasya vaiśvānaratve || kasmāt ? vyabhicārāt, vyabhicāryyetaditi | yata āha,- "asti hi sauryya ekakapālaḥ pañcakapālaśca”| yadi hi devatāgaṇābhiprāyamabhaviṣyat dvādaśavidhamasya karma, tasmāt dvādaśakapāla iti || nanvevaṃ sati sauryo'pi dvādaśakapāla evābhaviṣyat, abhidhānamātraṃ bhidyate na karmeti | na ca bhavati sauryyo dvādaśakapāla iti | tasmādahetuḥ kṛpālāni |
7 |
24 |
187.6
"yatho etat' yadapyuktaṃ-“brāhmaṇaṃ sauryyavaiśvānarapravādaṃ bhavatīti" | etadapyakāraṇam || kasmāt ? "bahubhaktivādīni hi brāhmaṇāni bhavanti”| yasmāt bahu-
bhaktivādīni brāhmaṇāni bhavanti || bhaktirnāma guṇakalpanā, yena kenacid guṇena brāhmaṇaṃ sarvaṃ sarvathā bravīti, tatra tattvamanveṣyameva bhavati | tadyathā "pṛthivī, vaiśvānaraḥ"-ityevamādi kimapi brāhmaṇena bahu vaiśvānaraśabdenocyate bhaktyā |
24 |
187.7
"yatho etat"- "nivit sauryavaiśvānarī bhavatīti" | "asyaiva" agneḥ "sā bhavati" | katham ! iti | tasyāṅge padaṃ bhavati "yo viḍbhyo mānuṣībhyo dīdediti"| tataḥ kim? "eṣa hi viḍbhyo mānuṣībhyo dīpyate"|| "agnirvaiśvānaraḥ somasya matsat | viśveṣāṃ devānāṃ samin | ajasraṃ daivyaṃ jyotiḥ| yo viḍbhyo mānuṣībhyo dīdet | śuṣu pūrvāsu didyutānaḥ | ajara uṣasāmanīke | ā yo dyāṃ bhānyā pṛthivīm | aurvamantarikṣam | jyotiṣā yajñāya śarma saṃyat | agnirvaiśvānara iha śravadiha somasya matsat | premāṃ devāṃ devahūtimavatu devyā dhiyā | predaṃ brahma predaṃ kṣatram | premaṃ sunvantaṃ yajamānamavatu | citraścitrābhirūtibhiḥ | śravad brahmaṇyavasāgamana"-itīyaṃ nivit ābhimaCascadeārute śasyate || "nivit purorucaḥ praiṣā viśvāmitrasya sarvaśaḥ |"iti sarvā viśvāmitrasyārṣam | "agnirvaiśvānaraḥ somasya matsan" tṛpyatu | nṛptaśca "premāṃ devo devahūtimavatu" | pra prakarṣeṇa imāma agniḥ vaiśvānaraḥ devaḥ devahūtiṃ devānāmasmākamāhvānam avatu rakṣatu | yaḥ 'viśveṣāṃ devānāṃ' 'samin' samindhanaḥ, sa idaṃ karotu | yaśca 'ajasraṃ' nityaṃ 'jyotiḥ' | yaśca "viḍbhyaḥ" "mānuṣībhyaḥ" "dīdet" dedīpyate | yaśca 'śuṣu pūrvāsu' pūrveṣvahaḥsu 'didyutānaḥ' dīpyamāna evāsīt | yaścāsau 'ajaraḥ' jarāvimuktaḥ 'uṣasāmanīke' agnihotrādiṣu dyotate | 'yaḥ' ca 'ā' 'bhāti' bhāsayati 'dyāṃ' sūryātmanā, 'ā' bhāsayati ca 'pṛthivīm' agnyātmanā, 'ā' bhāsayati 'uru' ca 'antarikṣaṃ' madhyamātmanā | evaṃ tribhirjyotirbhiḥ yaśca 'jyotiṣā' 'yajñāya' 'śarma' sukhaṃ 'saṃyan' yacchati, dadāti | saḥ 'agniḥ' vaiśvānaraḥ 'iha' 'śravat' śṛṇotu asmākaṃ stutīḥ | 'iha' ca karmaṇi 'somasya' 'matsat' tṛpyatu | kiṃca, 'prāvatvimāṃ devo devahūtiṃ' 'devyā dhiyā' devānāṃ yā dātrī dhīḥ prajñā, tayā 'avatu' rakṣatu | 'predaṃ brahma, predaṃ kṣatram' idaṃ brahma prāvatu idaṃ kṣatraṃ prāvatu | 'premaṃ sunvantam' abhiṣuṇvantaṃ 'yajamānaṃ prāvatu' | 'citraḥ' cāyanīyaḥ pūjyo vaiśvānaraḥ, 'citrābhiḥ ūtibhiḥ' śobhanābhiḥ gatibhiḥ prītibhirvā | 'śravat' śṛṇotu imāni 'brahmāṇi' asmākaṃ nityaṃ ca asmān prati 'āgamat' pratyāgacchatu 'avasā' pālanābhiprāyeṇa manasā karmasu | ityetadāśāsmahe |
24 |
187.8
"yatho etat” yat punaretaduktam- "chāndomikam' chandomayeṣveṣu dāśarātrikeṣu yat "sūktaṃ" tat "sauryavaiśvānaram"- ( 7 |
23 | 6 ) iti || tadapi "asyaiva" agneḥ "bhavati" || katham ? iti | tatra hi "etat" viśiṣṭaṃ pārthivāgnervācakaṃ liṅgaṃ "bhavati"-"jamadagnibhirāhutaḥ- iti" jamadagnīyāṃ hyenam āhutibhirjuhvati, nādityam, abhidhānāt asambhavācca | tasmādatrāpi yadvaiśvānaraliṅgaṃ tadapyetasya pārthivasyāgnervyañjakaṃ bhavati || "vṛṣā pāvaka dīdihi"| vṛṣā varṣitā, he vaiśvānara ! pāvaka 'dyumat' dīptiman, yastvaṃ jamadagnibhirāhutaḥ, “abhihutaḥ" sa tvamasmākaṃ karmasu nityaṃ 'dīdihi' dīdhyasva | ityetadāśāsmahe || "jamadagnayaḥ" nityaṃ "prajamitāgnayaḥ" prabhūtāgnayaḥ | "prajvalitāgnayo vā” 7|
24|8
"yatho etat" yadapyuktam-"haviṣpāntīyaṃ sūktaṃ sauryavaiśvānaraṃ bhavati (7 |
23 | 7 ) iti" || "tat” api "asyaiva" "bhavati" || katham ? iti | yatastasya sūktasya yā prathamā ṛk, sā yathā āgneyī bhavati, na saurī, tathā nirāha-idamāgneyaṃ sūktam, na sauryamityupapradarśanārtham ||"ha̱vi̱ṣpānta̍ma̱jara̱ sva̱rvidi̍ di̱vi̱spṛśyāhu̍taṃ ju̱ṣṭama̱gnau | tasya̱ bharma̍ṇe̱ bhuva̍nāya de̱vā dharma̍ṇe̱ kaṃ sva̱dhayā̍paprathanta ||" haviryatpānīyamajaraṃ sūryavidi divispṛśyabhihutaṃ juṣṭamagnau
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit