Yāska's Nirukta 189.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 189.2
- Language
- Sanskrit
189.2.1
"athāpi" ayamaparo heturindrasya draviṇodasve- "agni drāviṇodasramāha" mantradṛk | sa mantro mṛgyaḥ | kecittu ''draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasaḥ-( ṛ0 saṃ0 2, 8, 1, 4, )" ityevameva manyante | yasyāpatyaṃ drāviṇodaso'gniḥ, sa eva draviṇodā iti || kasya ca punarayamagnirapatyam ? ityata āha-"eṣa punaḥ" agniḥ. "etasmān jāyate" indrāt | kuta etat ? aindre hi nigame śrūyate - "yo aśmanorantaragniṃ jajāna" iti || "yo ha̱tvāhimari̍ṇāt-sa̱pta sindhū̱n yo gā udā̱āja̍da̱padhā̍ va̱lasya̍ | yo aśmā̍nora̱ntara̱gniṃ ja̱jāna̍ sa̱ṃvṛk sama̍tsu sa ja̍nāsa̱ indra̍ḥ || ( ṛ0 sa0 2, 6, 7, 3 )"-iti || tṛtīye'hani daśarātrasya niṣkevalye viniyogaḥ || gṛtsamado bravīti | aindraṃ rūpamāsthito'surairhanyamānaḥ kiṃ mā hatha, nāhamindra iti | kastarhi indraḥ ? ‘yaḥ’ ‘hatvā’ ‘ahim’ megham ‘ariṇāt’ ‘sapta sindhūn’ syandanā ākāśanadīḥ “ailā ca ilā ca”-ityevamādyāḥ, ‘yaḥ’ ca ‘gāḥ’ apaḥ ‘udājat’ udagamayat ‘apadhā’ apadhānena udghāṭanena ‘balasya’ meghasya śirāṇāṃ chidrāṇām, ‘yaḥ” ca ‘aśmanoḥ” aśanavatyoḥ dyāvāpṛthivyoḥ “antaḥ” madhye “agni” “jajāna” janayati, ‘yaḥ’ ca ‘samatsu’ saṃgrāmeṣu śatrūṇāṃ ‘saṃvṛk’ saṃcchettā | ‘janāsaḥ’ he asurajanāḥ ! ‘saḥ’ ‘indraḥ’ nāhamindra iti | 8 | 1 )-“sa baḷadhanayordātṛtamaḥ” iti | akāraṇametat indrasya draviṇodastve | kasmāt ? yasmāt “sarvāsu devatāsvaiśvaryaṃ vidyate” ata aiśvaryāt sarvā eva tāvallabdhanayordātryo bhavanti | tasmādvaiśeṣikametadindrakāraṇaṃ draviṇodastve | 1) balakṛttimadhikṛtya, - "ojaso jātamutamanya enam"- iti | tadapyavaiśeṣikamindrasya | kasmāt ?
189.2.2
yasmāt "ayamadhyagnirojasā balena madhyamāno jāyate, tasmādenam (agnim) āha" mantradṛk | kimāha ? "sahasasputram" "sahasaḥ sūnum" "sahaso yahum" || drunnaḥ sarpirāsutirittyevamādayaḥ śeṣāḥ || "drunnaḥ sarpirāsutiḥ pratno hotā vareṇyaḥ | saha̍satputro adbhutaḥ || (ṛ0 saṃ0 2, 5, 28, 6)"-iti || gṛtsamadasyārṣam | gāyatrī | āgneyī | agnau viniyogaḥ samidādhāne || dru- annaḥ 'drunnaḥ' drumojñaḥ, 'sarpirāsutiḥ' ca sarpirāsavo yasya, sarpirvodakamāsūte ya āhutidvāreṇa | 'pratnaḥ' ca purāṇaḥ, 'hotā' 'vareṇyaḥ' varaṇīyaḥ 'sahasaḥ' balasya yaḥ 'putraḥ' yaḥ 'adbhutaḥ' mahān vicitrā vā | sa idaṃ nāma asmākaṃ karotvityāśīrgatamākhyātamadhyāhṛtya samāpyate || "tvaṃ ha̱ yadya̍vi̱ṣṭhya̱ saha̍saḥ sūnavāhutaḥ | ṛ̱tāvā̍ ya̱jñiyo̱ bhuva̍ḥḥ || (ṛ0 saṃ0 6, 5, 24, 3)"-iti || virūpasyārṣam | āgneyī | gāyatrī | sāmidhenīṣvāgneye'nvākhyākamakarmaṇi yājyā | he 'yaviṣṭhya' yuvatama ! 'sahasaḥ' balasya 'sūno' putra ! 'yat' yasmāt 'āhuta' abhihuta, 'ṛtāvā' satyavān, udakavān vā, yajñavān vā, 'yajñiyaḥ' yajñasampādī 'bhuvaḥ' bhavasi | tasmāt tvāṃ vayamapi juhumaḥ, sa tvamasmākamapyevaṃ bhavetyetadāśāsmahe || "agne̱ vāja̍sya̱ goma̍ta̱ḥ īśā̍naḥ sahaso yaho | a̱sme dhe̍hi jātavedo̱ mahi̱śrava̍ḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 27, 4)"-iti || uṣṇik | gotamasyārṣam | āgneyī | iṣṭakopadhāne agnau viniyogaḥ || he bhagavan ! 'agne !' 'sahaso yaho' balasya putra ! 'jātavedaḥ !' yadetad vājaḥ annam, gomat gobhiḥ tadvat, tvam asyai 'īśānaḥ' īśvaraḥ | ato brūmaḥ- 'asme' asmāsu 'dhehi' sthāpaya |
189.2.3
anyāpi kuruṣvaitat 'mahiśravaḥ' mahadetat śravo gavādi | ityetadāśāsmahe | 2)-“agniṃ drāviṇodasramāha” iti| nedamanenābhiprāyeṇa indrādayaṃ draviṇodaso jāyate iti | kiṃ tarhi ? “ṛtvijaḥ” “atra” etasmin “draviṇodasaḥ” agneḥ “ucyante” | te punaḥ kasmāt ! “haviṣaḥ dātāraḥ” devānāṃ hi havirdraviṇam, tadete dadata iti draviṇodasaḥ ete | tataḥ kim ? “te ca enaṃ janayanti” | “nigamo'pi” hi “bhavati” ṛtvijāmayamagniḥ putra iti | tadyathā-“ṛṣī̍ṇā pu̱tro adhi̱rāja̱ eṣa̍:”-iti || “a̱gnāva̱gniśca̍rati̱ pravi̍ṣṭa̱ ṛṣī̍ṇāṃ pu̱tro a̍dhi̱rāja e̱ṣaḥ| tasmai̍ vidhema ha̱viṣā̍ ghṛ̱tena̱ mā de̱vānā̱ṃ yūyu̱yāma̍ bhāga̱dheyam̍ || (ya0 saṃ0 5, 4)”-iti || anena nirmathyo'gnirabhihūyate | yaḥ ‘eṣaḥ’ ‘adhirājaḥ’ adhikadīptiḥ, ‘agnau’āhavanīye ‘agniḥ’ nirmathyaḥ ‘praviṣṭaḥ’ ‘carati’ jvalan, “ṛṣīṇām” ṛtvijāṃ “putraḥ” tairmathitaḥ, ‘tasmai vidhema’ taṃ paricarāmahe vayam, anena ājyena ‘haviṣā’ | kim ? iti-‘mā devānāṃ yūyuyāma bhāgadheyam’ iti | prāptametadabhihomākhyaṃ ‘bhāgadheyaṃ’ sruveṇābhijuhotīti | śāstrato'sya anyākhyasya devasya ‘mā yūyuyāma’ mā lopāmetyato vidhema | athavā-asmai agnaye havirdadmaḥ | vidhatirdānakarmāpi bhavati | 3)-“ṛtuyājeṣu drāviṇodasāḥ pravādā bhavanti, teṣāṃ punaḥ pātrasyendrapānamiti (samākhyā) bhavati”-iti | 'etadapyakāraṇam | kasmāt ? yasmāt “bhaktimātraṃ bhavati tat” guṇataḥ saṃvādaḥ, durbalā hi samākhyā, yataḥ asāmarthyāt kutaścit guṇānuvādaḥ, -“yathā vāyavyānīti” “sarveṣāṃ somapātrāṇām” nānādevatānāmapi satām |
189.2.4
4)-"somapānena” "enaṃ" "stautīti” | idamapyakāraṇam | kasmāt ? yasmāt "asminnapyetadupapadyate” somapānam | katham ? iti"somaṃ piva mandasāno gaṇa̱śribhiḥ" iti || "agne̍ ma̱rudbhi̍ḥ śu̱bhaya̍dbhi̱rṛkva̍bhi̱ḥ soma̍ṃ piva mandasā̱no gaṇa̍śribhiḥ | pā̱va̱kebhi̍rviśvami̱nvabhi̍rā̱yubhi̍rvaiśvānara pra̱divā̍ ke̱tunā̍ sa̱jūḥ || (ṛ0 saṃ0 4, 35, 8)”-iti || he bhagavan ! ‘agne !’ 'vaiśvānara !' tvamebhiḥ ‘marudbhiḥ’ mitarocibhiḥ arcirbhiḥ, 'śubhayadbhiḥ' bhavantam 'ṛkvabhiḥ' rasaharttṛbhiḥ, "gaṇaśribhiḥ” gaṇaśo bhavantamāśrayadbhiḥ, 'pāvakebhiḥ' pāvayitṛbhiḥ, 'viśvam invebhiḥ' sarvamidamāgacchadbhiḥ, yat dagdhum 'āyubhiḥ' ayanaśīlaiḥ, ‘pradivā' cirantanaiḥ, 'ketunā' prajñayā karmaṇā vā ‘sajūḥ' saṃyuktaḥ, 'mandasānaḥ' modamānaḥ 'somaṃ' 'piba' | ityetadāśāsmahe | arciṣo'tra marutaḥ, anyathā hyanudāharaṇamevaiṣa mantro'gneḥ somapāne syāt, itarairmarudbhiḥ sambandhāt ṛtvijo vā marutaḥ | 6) ṛtuyājeṣu ‘draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasaḥ’ iti, ‘asya eva’ agneḥ ‘tat bhavati' agnereva somabhāgitvāt ṛtuyājeṣu | bhavati hi teṣu “vanaspate0-draviṇodaḥ piba̍ ṛ̱tubhi̍ḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 1, 3)”-iti || vanaspatiśabdasāmānādhikaraṇyāt somapānārthe sambodhane draviṇodaso viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasāmarthyāt nānyo vanaspaterdraviṇodāḥ | vanaspatiśca punarasaṃśayamgniḥ, “vaha̍ de̱vatrā di̍dhiṣo ha̱vīṣi̍”-iti | havirvahanakarmasaṃyogāt, sviṣṭakṛdvikāraśruteśca vanaspateḥ tasmādagnirdraviṇodā nendraḥ || yat punaretaduktam (8|
189.2.5
4 )-indrārthaṃ somaḥ saṃskriyate, tasmādindra evāsya kevalaḥ pātā, nānya iti| naitadevam, somo hyanyasyai devatāyai mīyate, anyasyai saṃskriyate, anyābhyaśca gṛhyate, hūyate ca | tadyathā “a̱bhi tyaṃ de̱vam”-iti sāvitryā'tyaṣṭyāmīyate, “aṃśu̱raṃśu̱ṣṭe”-iti indrāya saṃskriyate, punarapi ca mīyate “indrāyatvābhimātighne”-ityevamādibhiḥ| nānādevatābhyo gṛhyate ca maitrāvaruṇādyābhyaḥ| tathā ca hūyate | tadevaṃ vidhivaśāt vicitrā somatantragatiḥ| tatraivaṃ satyaśakyaṃ vaktuṃ yatra yatra somaḥ, tatra tatrendraḥ pātā iti | sambhaikte cāgnirindreṇa saha pratyakṣamaindrāgne grahe “indrā̍gnī ārga̍tam”-ityatra | bhavati cānyarthamapi pṛthak grahaṇaṃ yajuṣā somasya “agnaye tvā rāyaspoṣāya tvā”-iti || tasmādagnirapi somasya pātā syāt |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit