Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 189.2.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 189.2.3

Language
Sanskrit

189.2.3

anyāpi kuruṣvaitat 'mahiśravaḥ' mahadetat śravo gavādi | ityetadāśāsmahe | 2)-“agniṃ drāviṇodasramāha” iti| nedamanenābhiprāyeṇa indrādayaṃ draviṇodaso jāyate iti | kiṃ tarhi ? “ṛtvijaḥ” “atra” etasmin “draviṇodasaḥ” agneḥ “ucyante” | te punaḥ kasmāt ! “haviṣaḥ dātāraḥ” devānāṃ hi havirdraviṇam, tadete dadata iti draviṇodasaḥ ete | tataḥ kim ? “te ca enaṃ janayanti” | “nigamo'pi” hi “bhavati” ṛtvijāmayamagniḥ putra iti | tadyathā-“ṛṣī̍ṇā pu̱tro adhi̱rāja̱ eṣa̍:”-iti || “a̱gnāva̱gniśca̍rati̱ pravi̍ṣṭa̱ ṛṣī̍ṇāṃ pu̱tro a̍dhi̱rāja e̱ṣaḥ| tasmai̍ vidhema ha̱viṣā̍ ghṛ̱tena̱ mā de̱vānā̱ṃ yūyu̱yāma̍ bhāga̱dheyam̍ || (ya0 saṃ0 5, 4)”-iti || anena nirmathyo'gnirabhihūyate | yaḥ ‘eṣaḥ’ ‘adhirājaḥ’ adhikadīptiḥ, ‘agnau’āhavanīye ‘agniḥ’ nirmathyaḥ ‘praviṣṭaḥ’ ‘carati’ jvalan, “ṛṣīṇām” ṛtvijāṃ “putraḥ” tairmathitaḥ, ‘tasmai vidhema’ taṃ paricarāmahe vayam, anena ājyena ‘haviṣā’ | kim ? iti-‘mā devānāṃ yūyuyāma bhāgadheyam’ iti | prāptametadabhihomākhyaṃ ‘bhāgadheyaṃ’ sruveṇābhijuhotīti | śāstrato'sya anyākhyasya devasya ‘mā yūyuyāma’ mā lopāmetyato vidhema | athavā-asmai agnaye havirdadmaḥ | vidhatirdānakarmāpi bhavati | 3)-“ṛtuyājeṣu drāviṇodasāḥ pravādā bhavanti, teṣāṃ punaḥ pātrasyendrapānamiti (samākhyā) bhavati”-iti | 'etadapyakāraṇam | kasmāt ? yasmāt “bhaktimātraṃ bhavati tat” guṇataḥ saṃvādaḥ, durbalā hi samākhyā, yataḥ asāmarthyāt kutaścit guṇānuvādaḥ, -“yathā vāyavyānīti” “sarveṣāṃ somapātrāṇām” nānādevatānāmapi satām |

Linked texts (1)