Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 19.1.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 19.1.1

Language
Sanskrit

19.1.1

| “vṛkṣevṛ̍kṣe niya̍tāmīmaya̱dgaustato̱ vaya̱ḥ prapa̍tānpūruṣā̱da̍ḥ | athe̱daṃ viśva̱ṃ bhuvana̍ṃ bhayāta̱ indrā̍ya sunvadṛ̱ṣaye̍ ca̱ śikṣa̍t || (ṛ0 saṃ0 7, 7, 18, 2)”| || vasukasyaindraputrasyedamārṣam | triṣṭubaindrī | mahāvrate marutvatīye śasyate | indro bhagavānaiśvaryyayogāt saṃgrāmeṣvanekabāhurbhūtvānekāni dhanūṃṣyādatte, tāni sannahyedamāha,“vṛkṣevṛkṣe” vṛkṣāvayave “dhanuṣidhanuṣi” yāvantīndreṇa gṛhītāni dhanūṃṣi, teṣu sarveṣu, pratyekaṃ “niyatā” nibaddhā, “gauḥ” gavyā, gamayitrī vā śarāṇām, indrabāhākṛṣṭā “amīmayat” mīmayati “śabdaṃ karoti” | jātyabhiprāyeṇaikavacanam | “tataḥ” śabdakaraṇānantarameva “prapatān” “prapatanti” “vayaḥ” || athavā ‘tataḥ tato dhanuṣaḥ ‘vayaḥ’ pakṣyavayavapatrasambandhāt iṣavo'pi vayaḥ pakṣiṇaḥ || athavā ‘vetergatikarmaṇaḥ’ | sākṣādeva iṣavaḥ vayaḥ na guṇavṛttyā | te prapattān prapatanti “puruṣānadanāya” bhakṣaṇāya, te hi śatrūṇāṃ prāṇān bhakṣayanti || ‘atha’ ayamevamatiprabhāva indra iti jñātvā ‘idaṃ’ ‘viśvaṃ’ sarvaṃ ‘bhuvanaṃ’ bhūtajātaṃ yāvat kiñcidavikraitaṃ karmaṇi ‘bhayāte’ bibheti | atha bibhyat kiṃ karoti ? ‘indrāya’ indrārthaṃ ‘sunvat’ abhiṣavam ucite kāle kurvat ‘ṛṣaye ca’ ṛtvije ‘śikṣat’ dakṣiṇāṃ dadate | indro'nukṣamādagvadāste sarvamanyat parihāya | ya evaṃprabhāva indraḥ, taṃ vayamabhipretārthasiddhaye stumaḥ || nigamaprasaktaṃ nāha,-“vṛkṣo vraścanāt” iti | sa hi vṛścyate chidyate indhanārtham || atra vyākhyāne gatārthatvāt na [vi] śeṣo vivriyate | 6 |

Linked texts (1)