Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 19.1.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 19.1.2

Language
Sanskrit

19.1.2

“tā vāṃ vāstūni”-iti| dīrghatamasa ārṣam| vaiṣṇavī| triṣṭup| yūpāvadhāne viniyuktā, somātirekaśastre ca| vāmiti dampatī abhipretya dvivacanam| tā “tāni” “vāṃ” yuvābhyāmarthāya vāstūni nivāsasthānāni “uśmasi” “kāmayāmahe” “gamadhyai” “gamanāya” “yatra” yeṣu sthāneṣu| kim ? “gāvaḥ” raśmayaḥ| “bhūriśṛṅgāḥ” “bahuśṛṅgāḥ” bahudīptayaḥ “ayāsaḥ” ayanāḥ muhūrttamapyanavasthāyinaḥ| kiñca, “atrāha” teṣu sthāneṣu “tat” “padam” “urugāyasya” urugamanasya mahāgateḥ bhagavato “vṛṣṇaḥ” “viṣṇoḥ” “paramaṃ padam” ādityamaṇḍalaṃ sthānam| sthāne hi padasañjñā, padastha iti loke'pi vaktāro bhavanti| “avabhāti” arvāgidaṃ sarvaṃ kṛtvā bhāti dīpyate| “bhūri” bahvityarthaḥ| iti samastārthaḥ|| athaikapadaniruktam-| “bhūrīti” etat “bahuno nāmadheyam”| “prabhāvati” hi tad bahudhāpi dīyamānam| “śṛṅgaṃ śrayateḥ” taddyāśritaṃ bhavati śirasi| “śṛṇātervā” hiṃsārthasya| tena hi hinasti| “śiraso nirgatamiti vā” śṛṅgam|| parame'ddhaṃ sthitaṃ “parārddhastham”| athavā paramayarcyā yukte sthāne sthitaṃ parārddhastham| “pādaḥ padyateḥ” gatyarthasya| padyate hi tena|| “tannidhānāt padam” yadutpadyate tatsvarūpameva pāṃsau anyatra vā, tat padamityucyate paśormanuṣyasya vā “paśupadaprakṛtiḥ” || caturbhāgasāmānyāt“prabhāgapādaḥ” dīnārādipādaḥ|| “prabhāgapādasāmānyāditarāṇi padāni” granthapadāni kṣetrapadāni vā| vibhāgo hi teṣvapi samāna eva| 7 | katamā punarasāvṛg ? iti | ucyate, - "ayaṃ sa śiṅkte"-iti| "ayaṃ sa śabdāyate" ayaṃ sa meghaḥ śabdāyate śabdamiva karoti | na ca tāvadasau śabdaṃ karoti |

Linked texts (1)