Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 19.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 19.1

Language
Sanskrit

19.1.1

| “vṛkṣevṛ̍kṣe niya̍tāmīmaya̱dgaustato̱ vaya̱ḥ prapa̍tānpūruṣā̱da̍ḥ | athe̱daṃ viśva̱ṃ bhuvana̍ṃ bhayāta̱ indrā̍ya sunvadṛ̱ṣaye̍ ca̱ śikṣa̍t || (ṛ0 saṃ0 7, 7, 18, 2)”| || vasukasyaindraputrasyedamārṣam | triṣṭubaindrī | mahāvrate marutvatīye śasyate | indro bhagavānaiśvaryyayogāt saṃgrāmeṣvanekabāhurbhūtvānekāni dhanūṃṣyādatte, tāni sannahyedamāha,“vṛkṣevṛkṣe” vṛkṣāvayave “dhanuṣidhanuṣi” yāvantīndreṇa gṛhītāni dhanūṃṣi, teṣu sarveṣu, pratyekaṃ “niyatā” nibaddhā, “gauḥ” gavyā, gamayitrī vā śarāṇām, indrabāhākṛṣṭā “amīmayat” mīmayati “śabdaṃ karoti” | jātyabhiprāyeṇaikavacanam | “tataḥ” śabdakaraṇānantarameva “prapatān” “prapatanti” “vayaḥ” || athavā ‘tataḥ tato dhanuṣaḥ ‘vayaḥ’ pakṣyavayavapatrasambandhāt iṣavo'pi vayaḥ pakṣiṇaḥ || athavā ‘vetergatikarmaṇaḥ’ | sākṣādeva iṣavaḥ vayaḥ na guṇavṛttyā | te prapattān prapatanti “puruṣānadanāya” bhakṣaṇāya, te hi śatrūṇāṃ prāṇān bhakṣayanti || ‘atha’ ayamevamatiprabhāva indra iti jñātvā ‘idaṃ’ ‘viśvaṃ’ sarvaṃ ‘bhuvanaṃ’ bhūtajātaṃ yāvat kiñcidavikraitaṃ karmaṇi ‘bhayāte’ bibheti | atha bibhyat kiṃ karoti ? ‘indrāya’ indrārthaṃ ‘sunvat’ abhiṣavam ucite kāle kurvat ‘ṛṣaye ca’ ṛtvije ‘śikṣat’ dakṣiṇāṃ dadate | indro'nukṣamādagvadāste sarvamanyat parihāya | ya evaṃprabhāva indraḥ, taṃ vayamabhipretārthasiddhaye stumaḥ || nigamaprasaktaṃ nāha,-“vṛkṣo vraścanāt” iti | sa hi vṛścyate chidyate indhanārtham || atra vyākhyāne gatārthatvāt na [vi] śeṣo vivriyate | 6 |

19.1.2

“tā vāṃ vāstūni”-iti| dīrghatamasa ārṣam| vaiṣṇavī| triṣṭup| yūpāvadhāne viniyuktā, somātirekaśastre ca| vāmiti dampatī abhipretya dvivacanam| tā “tāni” “vāṃ” yuvābhyāmarthāya vāstūni nivāsasthānāni “uśmasi” “kāmayāmahe” “gamadhyai” “gamanāya” “yatra” yeṣu sthāneṣu| kim ? “gāvaḥ” raśmayaḥ| “bhūriśṛṅgāḥ” “bahuśṛṅgāḥ” bahudīptayaḥ “ayāsaḥ” ayanāḥ muhūrttamapyanavasthāyinaḥ| kiñca, “atrāha” teṣu sthāneṣu “tat” “padam” “urugāyasya” urugamanasya mahāgateḥ bhagavato “vṛṣṇaḥ” “viṣṇoḥ” “paramaṃ padam” ādityamaṇḍalaṃ sthānam| sthāne hi padasañjñā, padastha iti loke'pi vaktāro bhavanti| “avabhāti” arvāgidaṃ sarvaṃ kṛtvā bhāti dīpyate| “bhūri” bahvityarthaḥ| iti samastārthaḥ|| athaikapadaniruktam-| “bhūrīti” etat “bahuno nāmadheyam”| “prabhāvati” hi tad bahudhāpi dīyamānam| “śṛṅgaṃ śrayateḥ” taddyāśritaṃ bhavati śirasi| “śṛṇātervā” hiṃsārthasya| tena hi hinasti| “śiraso nirgatamiti vā” śṛṅgam|| parame'ddhaṃ sthitaṃ “parārddhastham”| athavā paramayarcyā yukte sthāne sthitaṃ parārddhastham| “pādaḥ padyateḥ” gatyarthasya| padyate hi tena|| “tannidhānāt padam” yadutpadyate tatsvarūpameva pāṃsau anyatra vā, tat padamityucyate paśormanuṣyasya vā “paśupadaprakṛtiḥ” || caturbhāgasāmānyāt“prabhāgapādaḥ” dīnārādipādaḥ|| “prabhāgapādasāmānyāditarāṇi padāni” granthapadāni kṣetrapadāni vā| vibhāgo hi teṣvapi samāna eva| 7 | katamā punarasāvṛg ? iti | ucyate, - "ayaṃ sa śiṅkte"-iti| "ayaṃ sa śabdāyate" ayaṃ sa meghaḥ śabdāyate śabdamiva karoti | na ca tāvadasau śabdaṃ karoti |

19.1.3

ayaṃ ca tāvanmādhyamikāyāṃ vāci tatsthāyāṃ śabdaṃ kurvvatyāṃ tatsāhacaryāddiśāyate-sa eva meghaḥ śabdaṃ karotīti| yena medhena kiṃ kṛtam ? iti | 'yena gaurabhīvṛtā' yena madhyamikā vāgabhimracchāditā satī "mimāti māyuṃ" nirmmimīte nirvarttayati māyum, "śabdaṃ karoti" ityarthaḥ | 'māyuḥ, kākut'-iti ca vāṅnāmasu ( nigha0 1 | 11 ) paṭhitam || "māyumivādityamiti vā" athavā māyuradityo bhavati, sarvvabhūtanirmātā | tamivātmānaṃ nirmmimīte || kvāvasthitā ? "dhvaṃsane" udakadhvaṃsane udakasaṃsane meghe "adhiśritā" | ayaṃ tāvadūrdhvarcau meghāntarvarttinyā vāco'nabhivyaktavidyudrūpāyā abhidhāyakaḥ, megharūpatvāt puruṣatvābhiprāyaḥ || atha vāyamuttaraḥ strītvābhiprāyaḥ | yaivaṃlakṣaṇā vāk karmasvarūpā, meghaśarīrā vā | 'sā cittibhiḥ karmabhiḥ svaiḥ caṭacaṭāśabdakarmmabhiḥ' "nīcaiḥ" "ni hi cakāra" "nikaroti" nīcaiḥ karoti 'martya' manuṣyam | sarvvoṃ hi bibhyattasyā āsīdati avanamati ca || kadā punarnnikaroti martyam ? iti | ucyate- "vidyud bhavantī" iti, vidyudātmanā stryākhyenābhinirvarttamānā, tadā hi dāruṇaścaṭacaṭāśabdo bhavatīti viśeṣeṇa bhayaṅkaraḥ, na tathā vidyudrahitaḥ | saivamātmānamāviṣkṛtya vidyudrūpeṇa vikṣipya sarvāsu dikṣvātmānaṃ varṣeṇa pracchādya pṛthivīm | tato varṣavyuparame "prati" "auhata" "ūhate" "vavrim" pratyupasaṃharati-rūpamātmīyamahṛśyaṃ karotītyarthaḥ | "vavririti rūpanāma" tadvyāvṛtya svamāśrayaṃ varttate || yasmiṃstu pakṣe madhyasthānaliṅgā dyusthānaliṅgā ceti tasmin pakṣe megharūpatvamavivakṣitameva, vāco vidyudrūpatvaṃ ca |

19.1.4

kiṃtu etāvad vivakṣitam, - meghāśrayā śabdavatī bhūtvā madhyamikā vāk vidyudātmanā sthitvā varṣeṇa pracchādya pṛthivīṃ taddharṣamudakarūpabhūtaṃ jalāśayebhyaścādityātmanā sthitvā "tatpunarādatte" vidyudātmanā madhyasthāne sthitvā varṣati, ādityātmanā dyusthāne sthitvā punarādatta ityabhiprāyaḥ | vakṣyati hi, - " tredhābhāvāya pṛthivyāmantarikṣe divi ( dai0 kā0 12, khaṃ0 19, )"-iti || seyamekaiva devatā madhyasthānā vidyudrūpā, dyusthānā vā''dityarūpā, ityayamevaṃlakṣaṇo devatātattvasandeha upekṣitavyo mantradarśanācca nirvaktavya ityayaṃ mantrasaṃkṣepārthaḥ || sā pṛthivyā sandihyata ityanena sandehasāmānyenodāhṛtamidamatra mataṃ śākapūṇe rityevamādi || anukramaṇaṃ tvadhikṛtam| tasmin gośabda eko niruktaḥ prakāropapradarśanārtham, itarāṇyabhyūhya nirvaktavyāni | tadyathā-'gmā' gamanāt, asyāṃ gacchanti bhūtāniḥ,-'jmā' jamanāt, jamanti gacchanti asyāṃ bhūtāni, ityevamādi || naighaṇṭukāṃstu yāñchabdānpratyarthagaṇasaṃsthitān | chandobhyo'nviṣya tattvārthānnibrūyādyogatastu tān | 9 | ( atha hiraṇyavācakaśabdanirvacanam )

19.1.5

"hiraṇyanāmānyuttarāṇi pañcadaśa" | hiraṇyasya nāmāni hiraṇyanāmāni, uttarāṇi | kutaḥ ? prakṛtebhyaḥ pṛthivīnāmabhyaḥ||pṛthivyāmeva hiraṇyamutpadyata ityataḥ pṛthivyabhidhānānantaraṃ hiraṇyanāmāni samāmnātāni|kiyanti punastāni?pañcadaśa,pañca ca daśa ca pañcadaśa yāni samāmnātāni || asamāmnātānyapi santi, -hāṭaka-suvarṇa-cāmīkara-śātakumbhādīni || katamāni punastāni samāmnātāni iti ? ucyate-"hema, candraṃ, rukmam" ityevamādīni | hitaṃ mamedamiti sarva evaitanmanyate, tasmāddhema | candram,-caṃdateḥ kāntikarmaṇaḥ, sarva eva hyetat kāmayate | rukmam,-rocaterjvalanārthasya, taddhi rociṣṇu bhavatīti | evamūhyitavyaṃ sarvatra nirvacanam | 10 |

Linked texts (1)