Yāska's Nirukta 19.1.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 19.1.3
- Language
- Sanskrit
19.1.3
ayaṃ ca tāvanmādhyamikāyāṃ vāci tatsthāyāṃ śabdaṃ kurvvatyāṃ tatsāhacaryāddiśāyate-sa eva meghaḥ śabdaṃ karotīti| yena medhena kiṃ kṛtam ? iti | 'yena gaurabhīvṛtā' yena madhyamikā vāgabhimracchāditā satī "mimāti māyuṃ" nirmmimīte nirvarttayati māyum, "śabdaṃ karoti" ityarthaḥ | 'māyuḥ, kākut'-iti ca vāṅnāmasu ( nigha0 1 | 11 ) paṭhitam || "māyumivādityamiti vā" athavā māyuradityo bhavati, sarvvabhūtanirmātā | tamivātmānaṃ nirmmimīte || kvāvasthitā ? "dhvaṃsane" udakadhvaṃsane udakasaṃsane meghe "adhiśritā" | ayaṃ tāvadūrdhvarcau meghāntarvarttinyā vāco'nabhivyaktavidyudrūpāyā abhidhāyakaḥ, megharūpatvāt puruṣatvābhiprāyaḥ || atha vāyamuttaraḥ strītvābhiprāyaḥ | yaivaṃlakṣaṇā vāk karmasvarūpā, meghaśarīrā vā | 'sā cittibhiḥ karmabhiḥ svaiḥ caṭacaṭāśabdakarmmabhiḥ' "nīcaiḥ" "ni hi cakāra" "nikaroti" nīcaiḥ karoti 'martya' manuṣyam | sarvvoṃ hi bibhyattasyā āsīdati avanamati ca || kadā punarnnikaroti martyam ? iti | ucyate- "vidyud bhavantī" iti, vidyudātmanā stryākhyenābhinirvarttamānā, tadā hi dāruṇaścaṭacaṭāśabdo bhavatīti viśeṣeṇa bhayaṅkaraḥ, na tathā vidyudrahitaḥ | saivamātmānamāviṣkṛtya vidyudrūpeṇa vikṣipya sarvāsu dikṣvātmānaṃ varṣeṇa pracchādya pṛthivīm | tato varṣavyuparame "prati" "auhata" "ūhate" "vavrim" pratyupasaṃharati-rūpamātmīyamahṛśyaṃ karotītyarthaḥ | "vavririti rūpanāma" tadvyāvṛtya svamāśrayaṃ varttate || yasmiṃstu pakṣe madhyasthānaliṅgā dyusthānaliṅgā ceti tasmin pakṣe megharūpatvamavivakṣitameva, vāco vidyudrūpatvaṃ ca |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit