Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 19.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 19.2

Language
Sanskrit

19.2

evaṃ tāvadekadeśe kṛtsnavadabhidhānaṃ bhavatīti pradarśitam || athedānīmanyeṣvarthāntareṣu gośabdo'bhiprasṛto bahuṣvityetat prasaṅgato darśayati | etattvaikapadike vaktavyamiha tu gośabdaprasaktamucyate,-“ādityo'pi gaurucyate” etasmin mantre-|, | “utādaḥ puru̍ṣe̱ gavi̱ sūrya̍ñca̱kraṃ hira̍ṇyayam | nyaira̍yadra̱thīstamaḥ || (ṛ0 saṃ0 4, 8, 32, 3)” |
bharadvājasyeyamārṣam | gāyatrī | pauṣṇī | pūṣā punarādityo nairuktānāṃ dṛṣṭyā, anyatra iyaṃ vai pūṣeti bhūmirucyate | "utādaḥ" uta, api, atha iti cchandasi samānārthāḥ | api cakramorayati, api raṃsānādatte, api tamāṃsyapahanti | adaḥ amuṣmin ādi tyamaṇḍale "paruṣe" "parvavati" parvabhistadvati | athavā "bhāsvati" bhāsā tadvatīti | ahorātrādi parva tadvati "ityaupamanyavaḥ" "gavi" gamanaśīle muhūrttamapyanavasthāyini 'sūraḥ' sūryyaḥ avasthitaḥ | pūṣā ādityamaṇḍalāntaḥpuruṣaḥ, tadeva parvavat bhāsyada vā | 'cakraṃ' cakanaṃ kramaṇaṃ vā gamanaśīlaṃ maṇḍalaṃ 'hiraṇyayaṃ' tejomayaṃ cakraṃ cakrākṛti 'nairayat' niyatagamanavṛtttinā mārgeṇa nityakālamīrayati | udayāstamayamadhyandinakālopalakṣaṇārtham | athavā amuṣmin maṇḍale'vasthitaḥ parvavati maṇḍalāntaḥ puruṣaḥ sūryyo bhagavān | cakraṃ lavakṣaṇanimeṣaghaṭimuhūrtāhorātrārddhamāsamāsatvayanavatsaralakṣaṇa kālacakraṃ sarvabhūtahāri hiraṇyayaṃ hiraṇmayaṃ sarvabhūtavināśasthitihetuṃ nairayat nityamīrayati | kīdṛśaḥ punaḥ sa sūryya īrayati ? rathītamaḥ anye'pi rathinaḥ santi, aya tu muhūrttamapyanavasthitaratha ityato rathītamaḥ | ya evaṃguṇayuktaḥ pūṣā, ta vayamabhipretārthasiddhaye stumaḥ |
6 |
prasaktānuprasaktamidamuktam, adhunopasaṃharati,-“evamanyeṣāmapi sattvānāṃ” yāni nāmāni teṣu, “sandehā vidyante” na kevalaṃ gośabde padaśabde vā| teṣu [ hi ] tvetadautsargikaṃ nirvacanalakṣaṇaṃ draṣṭavyam-|| “tāni cet samānakarmāṇa” yadi sāmānyakriyayā yuktāni, tataḥ
āha-“hiraṇyaṃ kasmāt”? ucyate-“hriyata āyamyamānamiti vā”| ābadhyamānaṃ hriyata eva śilpibhiḥ, kaṭakakurucakasvastikādibhāvena vistāryyamāṇam || “hriyate janājjanamiti vā”| tena hi vyavahāraḥ kriyate | tatastannaikatrāvatiṣṭhate, hriyata eva sarvvadā || “hitaramaṇaṃ bhavatīti, vā”| yasya hi tad bhavati, tasya hitaṃ ca durbhikṣādiṣu, tad bhavati ramaṇaṃ ceti | tena gṛhītena mūṣiko'pi ramate, kimuta manuṣyaḥ | “haryyatervā syāt prepsākarmaṇaḥ” taddhi sarvvairava prārthyate lokānukrameṇaiva |
10|

Linked texts (1)