Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 19

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 19

Language
Sanskrit

Contents

19.1.1

| “vṛkṣevṛ̍kṣe niya̍tāmīmaya̱dgaustato̱ vaya̱ḥ prapa̍tānpūruṣā̱da̍ḥ | athe̱daṃ viśva̱ṃ bhuvana̍ṃ bhayāta̱ indrā̍ya sunvadṛ̱ṣaye̍ ca̱ śikṣa̍t || (ṛ0 saṃ0 7, 7, 18, 2)”| || vasukasyaindraputrasyedamārṣam | triṣṭubaindrī | mahāvrate marutvatīye śasyate | indro bhagavānaiśvaryyayogāt saṃgrāmeṣvanekabāhurbhūtvānekāni dhanūṃṣyādatte, tāni sannahyedamāha,“vṛkṣevṛkṣe” vṛkṣāvayave “dhanuṣidhanuṣi” yāvantīndreṇa gṛhītāni dhanūṃṣi, teṣu sarveṣu, pratyekaṃ “niyatā” nibaddhā, “gauḥ” gavyā, gamayitrī vā śarāṇām, indrabāhākṛṣṭā “amīmayat” mīmayati “śabdaṃ karoti” | jātyabhiprāyeṇaikavacanam | “tataḥ” śabdakaraṇānantarameva “prapatān” “prapatanti” “vayaḥ” || athavā ‘tataḥ tato dhanuṣaḥ ‘vayaḥ’ pakṣyavayavapatrasambandhāt iṣavo'pi vayaḥ pakṣiṇaḥ || athavā ‘vetergatikarmaṇaḥ’ | sākṣādeva iṣavaḥ vayaḥ na guṇavṛttyā | te prapattān prapatanti “puruṣānadanāya” bhakṣaṇāya, te hi śatrūṇāṃ prāṇān bhakṣayanti || ‘atha’ ayamevamatiprabhāva indra iti jñātvā ‘idaṃ’ ‘viśvaṃ’ sarvaṃ ‘bhuvanaṃ’ bhūtajātaṃ yāvat kiñcidavikraitaṃ karmaṇi ‘bhayāte’ bibheti | atha bibhyat kiṃ karoti ? ‘indrāya’ indrārthaṃ ‘sunvat’ abhiṣavam ucite kāle kurvat ‘ṛṣaye ca’ ṛtvije ‘śikṣat’ dakṣiṇāṃ dadate | indro'nukṣamādagvadāste sarvamanyat parihāya | ya evaṃprabhāva indraḥ, taṃ vayamabhipretārthasiddhaye stumaḥ || nigamaprasaktaṃ nāha,-“vṛkṣo vraścanāt” iti | sa hi vṛścyate chidyate indhanārtham || atra vyākhyāne gatārthatvāt na [vi] śeṣo vivriyate | 6 |

19.1.2

“tā vāṃ vāstūni”-iti| dīrghatamasa ārṣam| vaiṣṇavī| triṣṭup| yūpāvadhāne viniyuktā, somātirekaśastre ca| vāmiti dampatī abhipretya dvivacanam| tā “tāni” “vāṃ” yuvābhyāmarthāya vāstūni nivāsasthānāni “uśmasi” “kāmayāmahe” “gamadhyai” “gamanāya” “yatra” yeṣu sthāneṣu| kim ? “gāvaḥ” raśmayaḥ| “bhūriśṛṅgāḥ” “bahuśṛṅgāḥ” bahudīptayaḥ “ayāsaḥ” ayanāḥ muhūrttamapyanavasthāyinaḥ| kiñca, “atrāha” teṣu sthāneṣu “tat” “padam” “urugāyasya” urugamanasya mahāgateḥ bhagavato “vṛṣṇaḥ” “viṣṇoḥ” “paramaṃ padam” ādityamaṇḍalaṃ sthānam| sthāne hi padasañjñā, padastha iti loke'pi vaktāro bhavanti| “avabhāti” arvāgidaṃ sarvaṃ kṛtvā bhāti dīpyate| “bhūri” bahvityarthaḥ| iti samastārthaḥ|| athaikapadaniruktam-| “bhūrīti” etat “bahuno nāmadheyam”| “prabhāvati” hi tad bahudhāpi dīyamānam| “śṛṅgaṃ śrayateḥ” taddyāśritaṃ bhavati śirasi| “śṛṇātervā” hiṃsārthasya| tena hi hinasti| “śiraso nirgatamiti vā” śṛṅgam|| parame'ddhaṃ sthitaṃ “parārddhastham”| athavā paramayarcyā yukte sthāne sthitaṃ parārddhastham| “pādaḥ padyateḥ” gatyarthasya| padyate hi tena|| “tannidhānāt padam” yadutpadyate tatsvarūpameva pāṃsau anyatra vā, tat padamityucyate paśormanuṣyasya vā “paśupadaprakṛtiḥ” || caturbhāgasāmānyāt“prabhāgapādaḥ” dīnārādipādaḥ|| “prabhāgapādasāmānyāditarāṇi padāni” granthapadāni kṣetrapadāni vā| vibhāgo hi teṣvapi samāna eva| 7 | katamā punarasāvṛg ? iti | ucyate, - "ayaṃ sa śiṅkte"-iti| "ayaṃ sa śabdāyate" ayaṃ sa meghaḥ śabdāyate śabdamiva karoti | na ca tāvadasau śabdaṃ karoti |

19.1.3

ayaṃ ca tāvanmādhyamikāyāṃ vāci tatsthāyāṃ śabdaṃ kurvvatyāṃ tatsāhacaryāddiśāyate-sa eva meghaḥ śabdaṃ karotīti| yena medhena kiṃ kṛtam ? iti | 'yena gaurabhīvṛtā' yena madhyamikā vāgabhimracchāditā satī "mimāti māyuṃ" nirmmimīte nirvarttayati māyum, "śabdaṃ karoti" ityarthaḥ | 'māyuḥ, kākut'-iti ca vāṅnāmasu ( nigha0 1 | 11 ) paṭhitam || "māyumivādityamiti vā" athavā māyuradityo bhavati, sarvvabhūtanirmātā | tamivātmānaṃ nirmmimīte || kvāvasthitā ? "dhvaṃsane" udakadhvaṃsane udakasaṃsane meghe "adhiśritā" | ayaṃ tāvadūrdhvarcau meghāntarvarttinyā vāco'nabhivyaktavidyudrūpāyā abhidhāyakaḥ, megharūpatvāt puruṣatvābhiprāyaḥ || atha vāyamuttaraḥ strītvābhiprāyaḥ | yaivaṃlakṣaṇā vāk karmasvarūpā, meghaśarīrā vā | 'sā cittibhiḥ karmabhiḥ svaiḥ caṭacaṭāśabdakarmmabhiḥ' "nīcaiḥ" "ni hi cakāra" "nikaroti" nīcaiḥ karoti 'martya' manuṣyam | sarvvoṃ hi bibhyattasyā āsīdati avanamati ca || kadā punarnnikaroti martyam ? iti | ucyate- "vidyud bhavantī" iti, vidyudātmanā stryākhyenābhinirvarttamānā, tadā hi dāruṇaścaṭacaṭāśabdo bhavatīti viśeṣeṇa bhayaṅkaraḥ, na tathā vidyudrahitaḥ | saivamātmānamāviṣkṛtya vidyudrūpeṇa vikṣipya sarvāsu dikṣvātmānaṃ varṣeṇa pracchādya pṛthivīm | tato varṣavyuparame "prati" "auhata" "ūhate" "vavrim" pratyupasaṃharati-rūpamātmīyamahṛśyaṃ karotītyarthaḥ | "vavririti rūpanāma" tadvyāvṛtya svamāśrayaṃ varttate || yasmiṃstu pakṣe madhyasthānaliṅgā dyusthānaliṅgā ceti tasmin pakṣe megharūpatvamavivakṣitameva, vāco vidyudrūpatvaṃ ca |

19.1.4

kiṃtu etāvad vivakṣitam, - meghāśrayā śabdavatī bhūtvā madhyamikā vāk vidyudātmanā sthitvā varṣeṇa pracchādya pṛthivīṃ taddharṣamudakarūpabhūtaṃ jalāśayebhyaścādityātmanā sthitvā "tatpunarādatte" vidyudātmanā madhyasthāne sthitvā varṣati, ādityātmanā dyusthāne sthitvā punarādatta ityabhiprāyaḥ | vakṣyati hi, - " tredhābhāvāya pṛthivyāmantarikṣe divi ( dai0 kā0 12, khaṃ0 19, )"-iti || seyamekaiva devatā madhyasthānā vidyudrūpā, dyusthānā vā''dityarūpā, ityayamevaṃlakṣaṇo devatātattvasandeha upekṣitavyo mantradarśanācca nirvaktavya ityayaṃ mantrasaṃkṣepārthaḥ || sā pṛthivyā sandihyata ityanena sandehasāmānyenodāhṛtamidamatra mataṃ śākapūṇe rityevamādi || anukramaṇaṃ tvadhikṛtam| tasmin gośabda eko niruktaḥ prakāropapradarśanārtham, itarāṇyabhyūhya nirvaktavyāni | tadyathā-'gmā' gamanāt, asyāṃ gacchanti bhūtāniḥ,-'jmā' jamanāt, jamanti gacchanti asyāṃ bhūtāni, ityevamādi || naighaṇṭukāṃstu yāñchabdānpratyarthagaṇasaṃsthitān | chandobhyo'nviṣya tattvārthānnibrūyādyogatastu tān | 9 | ( atha hiraṇyavācakaśabdanirvacanam )

19.1.5

"hiraṇyanāmānyuttarāṇi pañcadaśa" | hiraṇyasya nāmāni hiraṇyanāmāni, uttarāṇi | kutaḥ ? prakṛtebhyaḥ pṛthivīnāmabhyaḥ||pṛthivyāmeva hiraṇyamutpadyata ityataḥ pṛthivyabhidhānānantaraṃ hiraṇyanāmāni samāmnātāni|kiyanti punastāni?pañcadaśa,pañca ca daśa ca pañcadaśa yāni samāmnātāni || asamāmnātānyapi santi, -hāṭaka-suvarṇa-cāmīkara-śātakumbhādīni || katamāni punastāni samāmnātāni iti ? ucyate-"hema, candraṃ, rukmam" ityevamādīni | hitaṃ mamedamiti sarva evaitanmanyate, tasmāddhema | candram,-caṃdateḥ kāntikarmaṇaḥ, sarva eva hyetat kāmayate | rukmam,-rocaterjvalanārthasya, taddhi rociṣṇu bhavatīti | evamūhyitavyaṃ sarvatra nirvacanam | 10 |

19.2

evaṃ tāvadekadeśe kṛtsnavadabhidhānaṃ bhavatīti pradarśitam || athedānīmanyeṣvarthāntareṣu gośabdo'bhiprasṛto bahuṣvityetat prasaṅgato darśayati | etattvaikapadike vaktavyamiha tu gośabdaprasaktamucyate,-“ādityo'pi gaurucyate” etasmin mantre-|, | “utādaḥ puru̍ṣe̱ gavi̱ sūrya̍ñca̱kraṃ hira̍ṇyayam | nyaira̍yadra̱thīstamaḥ || (ṛ0 saṃ0 4, 8, 32, 3)” |
bharadvājasyeyamārṣam | gāyatrī | pauṣṇī | pūṣā punarādityo nairuktānāṃ dṛṣṭyā, anyatra iyaṃ vai pūṣeti bhūmirucyate | "utādaḥ" uta, api, atha iti cchandasi samānārthāḥ | api cakramorayati, api raṃsānādatte, api tamāṃsyapahanti | adaḥ amuṣmin ādi tyamaṇḍale "paruṣe" "parvavati" parvabhistadvati | athavā "bhāsvati" bhāsā tadvatīti | ahorātrādi parva tadvati "ityaupamanyavaḥ" "gavi" gamanaśīle muhūrttamapyanavasthāyini 'sūraḥ' sūryyaḥ avasthitaḥ | pūṣā ādityamaṇḍalāntaḥpuruṣaḥ, tadeva parvavat bhāsyada vā | 'cakraṃ' cakanaṃ kramaṇaṃ vā gamanaśīlaṃ maṇḍalaṃ 'hiraṇyayaṃ' tejomayaṃ cakraṃ cakrākṛti 'nairayat' niyatagamanavṛtttinā mārgeṇa nityakālamīrayati | udayāstamayamadhyandinakālopalakṣaṇārtham | athavā amuṣmin maṇḍale'vasthitaḥ parvavati maṇḍalāntaḥ puruṣaḥ sūryyo bhagavān | cakraṃ lavakṣaṇanimeṣaghaṭimuhūrtāhorātrārddhamāsamāsatvayanavatsaralakṣaṇa kālacakraṃ sarvabhūtahāri hiraṇyayaṃ hiraṇmayaṃ sarvabhūtavināśasthitihetuṃ nairayat nityamīrayati | kīdṛśaḥ punaḥ sa sūryya īrayati ? rathītamaḥ anye'pi rathinaḥ santi, aya tu muhūrttamapyanavasthitaratha ityato rathītamaḥ | ya evaṃguṇayuktaḥ pūṣā, ta vayamabhipretārthasiddhaye stumaḥ |
6 |
prasaktānuprasaktamidamuktam, adhunopasaṃharati,-“evamanyeṣāmapi sattvānāṃ” yāni nāmāni teṣu, “sandehā vidyante” na kevalaṃ gośabde padaśabde vā| teṣu [ hi ] tvetadautsargikaṃ nirvacanalakṣaṇaṃ draṣṭavyam-|| “tāni cet samānakarmāṇa” yadi sāmānyakriyayā yuktāni, tataḥ
āha-“hiraṇyaṃ kasmāt”? ucyate-“hriyata āyamyamānamiti vā”| ābadhyamānaṃ hriyata eva śilpibhiḥ, kaṭakakurucakasvastikādibhāvena vistāryyamāṇam || “hriyate janājjanamiti vā”| tena hi vyavahāraḥ kriyate | tatastannaikatrāvatiṣṭhate, hriyata eva sarvvadā || “hitaramaṇaṃ bhavatīti, vā”| yasya hi tad bhavati, tasya hitaṃ ca durbhikṣādiṣu, tad bhavati ramaṇaṃ ceti | tena gṛhītena mūṣiko'pi ramate, kimuta manuṣyaḥ | “haryyatervā syāt prepsākarmaṇaḥ” taddhi sarvvairava prārthyate lokānukrameṇaiva |
10|

19.3.1

"athāpyasyaiko raśmiścandramasaṃ prati dīpyate tadetenopekṣitavyam-ādityato'sya dīptirbhavati-iti ||" eko raśmirādityasya suṣumṇo nāma candramasaṃ pratyavasthito dīpyate | tadetena mantrārthavidā mantrānupaitya īkṣitavyaṃ draṣṭavyam | yeyamasya candramaso dīptiḥ jyotsnā seyam ādityataḥ ādityaraśmeranugrahādeva asya bhavati-iti | am̐nmayaṃ hi candramaso maṇḍala tattattejaḥsambandhād dīptimada bhavati, tataḥ sarvā diśaḥ prakāśayati | yathā caitadevaṃ tathā "suṣumṇaḥ sūryyaraśmiścandramā gandharva ityapi nigamo bhavati” | "su̱ṣumṇa̱ḥ sūryya̍ raśmiścandramā̍ gandha̱rvastasya̱ nakṣa̍trāṇyapsa̱raso̍ bheku̱rayo̱ nāma̍ | sa na̍ i̱daṃ brahma̍ kṣa̱traṃ pā̍tu tasmai̱ svāhā̱ vvāṭ tābhya̱ḥ svāhā̍ || ( ya0 vā0 saṃ0 18, 40 )" | rāṣṭrabhṛtsu hastagrahahome || apyayamanye bahava ityapiśabdaḥ | 'suṣumṇaḥ' suṣṭhusumnaḥ suṣṭhusukha ityarthaḥ | sarvāṇi bhūtāni nityamasau hlādayati || ko'sau iti ! 'sūryaraśmiḥ' sūryānniḥsṛtya candramasaṃ prati gataḥ 'candramā gandharvaḥ' sati suṣumṇagamane gośabdavācyatā (1) 'tasya' gandharvasya sataḥ candro dhārayitā gandharvaḥ sa hi tasya pratiṣṭhā| 'sa na idaṃ' so'smākamidaṃ 'brahma kṣatraṃ' ca 'pātu' rakṣatu | kiñca, 'tasmai' suṣumṇāyaṃ sūryaraśmaye 'svāhā' su śobhanamidamābhimukhyenāha, havirājyalakṣaṇamastu | sa cedaṃ 'vāṭ‍' vetu pibatvityarthaḥ | 6 |

19.3.2

adhunaivamuktvodāharaṇaireva tatra sandehapadānyanukramya mantreṣveva darśayannāha,–“imānyekaviṃśatiḥ pṛthivīnāmadheyānyanukrāntāni tatra nirṛtirniramaṇādṛcchateḥ kṛcchrāpattiritarā” | lokeṣu hīdaṃ sarvaṃ bhūtajātamantarbhūtam, yadabhidhānāni yadāśrayakriyāvacanāśca śabdā nighaṇṭava ucyante, teṣāṃ ca pṛthivī prathamā, tasmāt tata ārambhaḥ | ekaviṃśatiriti saṃkhyā 21 | pṛthivīnāmadheyāni, svārthe dheyapratyayaḥ, nāmaiva nāmadheyam | anukrāntāni, ānupūrvyeṇa paṭhitānītyarthaḥ | ekaviṃśatiryānyanukrāntāni, ebhyo'nyānyapi yāni kānicit syuḥ, tānyupalabhya nirvaktavyāni | tadyathā,ku ityetadasamāmnātaṃ pṛthivyā nāmadheyam | uktaṃ hi - ‘nābhicinnarakaṃ yāti na satputro na kupradaḥ'--iti || tatraitasminnekaviṃśake nāmagaṇe nirṛtiḥ ityetadabhidhānam | niramaṇāt niviṣṭāni ramante'syāṃ bhūtānīti nirṛtiḥ pṛthivī | ramerdhātoḥ ( bhū0 ā0 ) | ṛcchateḥ (tu0pa0 ) itarā kṛcchrāpattiḥ duḥkhasañjñikā, nirṛtiḥ pāpmā | “sā” punariyaṃ samānanāmadheyatvāt samānaśrutitvāt “pṛthivyā sandihyate” | “tayoḥ” samānanāmadheyatve'pi sati eṣa karmakṛto “vibhāgaḥ”–ekā niviṣṭānāṃ bhūtānāṃ ramayitrī, ekā punaḥ kṛcchramāpādayitrī | evaṃ nānākarmāṇyabhidhānāni nirvaktavyāni | 7 | "tasyāḥ" kṛcchrāpatteḥ pṛthivyā api “eṣā” nirvrācikā ṛg “bhavati-”

19.3.3

bahuprajāḥ kṛcchramāpadyata iti parivrājakāḥ || varṣakarmeti nairuktāḥ || ya īṃ cakāreti karotikiratī sandigdhau varṣakarmaṇā | ‘na so asya veda’ madhyamaḥ sa evāsya veda madhyamo yo dadarśadityopahitam | ‘sa māturyonau’ mātāntarikṣam-nirmāyante'smin bhūtāni || yonirantarikṣa mahānavayavaḥ parivīto vāyunā || ayamapītaro yoniretasmādeva, pariyuto bhavati || bahuprajā bhūmimāpadyate varṣakarmaṇā |

19.3.4

“ya īṃ cakāra” - iti | dīrghatamasa ārṣam | triṣṭup | mahāvrate vaiśvadeve śastre śasyate | “ayaṃ sa śiṅkte”- itīyamapi tathaiva samānārṣaviniyogā| jagatī| dve apyeta asyavāmīye || kaścit “bahuprajāḥ” bahvapatyo daridraḥ puruṣaḥ sa duḥpoṣāttvādapatyānāṃ vyāpannatvāt “kṛcchraṃ” duḥkham “āpadyate” | sā yā tasya kṛcchrāpattiḥ, saivaitasyāmṛci nirṛtiśabdenocyate “iti” eṣaḥ “parivrājakāḥ” parivrājakānāmasyāmṛci saṃkṣepārthaḥ || sa eṣa vistareṇa pradarśyate- “yaḥ” “cakāra” karoti “īṃ” garbha “na saḥ” “asya” garbhasya tattvaṃ “veda” kevalaṃ tvasau kāmārttaḥ putrārthī vā karotyeva garbham | “ya īṃ dadarśa” yaścainaṃ paśyati “hirug” antarhitametasmin jaṭhare, etasmin vā śarīre | “īṃ nu” jantum |• “tasmāt” tasyaiva eṣa garbho yāthātmyataḥ pratyakṣo bhavatyadhyātmaśāstradṛṣṭyā, netarasya garbhakarttuḥ | “saḥ” punareṣa garbho “māturyonā” garbhāśayasthāne “antaḥ” udare puṣyati sa māturaśitapītaśīḍha bhakṣitena caturvidhāhārapariṇāmena, tataḥ “parivītaḥ” jarāyuṇā pam̐riveṣṭito yathākālaṃ jāyate | athaiṣa “bahuprajāḥ’ bahuśaḥ prajāyamānaḥ sa garbhakarttā garbhatattvamajānānaḥ “nirṛtiṃ” duḥkham “āviveśa” āviśatītyarthaḥ | evaṃ garbhatattvāparijñānāt yo garbhaṃ karoti sa duḥkhamāpadyate, yastu adhyātmadṛṣṭyā garbhatattvaṃ veda, sa garbhakarmaṇo nivarttate, sa nirṛtimāpadyate | evamasyāmṛci nirṛtirdevatetyeṣa parivrājakārthaḥ ||

19.3.5

anye tu bruvate, - yaḥ karoti garbhaṃ sa garbhabhūto janmāntareṣu bahuṣu prajāyamāno janmamaraṇasantānānubaddho nirṛtimāviśati | yo retaḥ siñcati, tad bhūyobhūyojanmāntareṣu bahuśaḥ prajāyamāno janmamaraṇasantānānubhavatītyuktam || “varṣakarmeti nairuktāḥ” varṣakarmaitaducyate | nirṛtiścātra bhūmirucyate | evaṃ nairuktā manyante | “ya īṃ cakāreti” yaḥ karoti varṣaṃ, yo vā kirati kṣipati | kaḥ punarasau ? meghaḥ| sa hi varṣasya karttā vikṣeptā vā | meghāddhi varṣaṃ pravarttate | ki tasya ? na so'sya varṣasya [ sa ] tattvaṃ veda kuto'pyetadudaka mayyāgacchati yanmayā visṛjyate | kiṃ vā udakasya tattvamiti kevalaṃ tvasau visṛjana evodakam|ya īṃ dadarśa ya eva paśyati etad varṣaṃ hiruk īṃ nu tasmāt antarhitam antarikṣaloke tasmātsaṃtyarthaḥ | tasyaiva pratyakṣam | tadyathā-ātmano varṣaṃ netarasya dhanasya madhyasthānasya | sa eva hyasya varṣasya [ sa ] tattvaṃ “veda” yo dadarśa yaḥ paśyati “ādityopahitam” ādityasya raśmyantargataṃ varṣamanabhivyaktam | kaścāsau antargataḥ ? indraḥ | atrāpi madhyama eva | tata idamūktam- “na so'sya veda madhyamaḥ” meghaḥ | “sa evāsya veda madhyamaḥ” indra iti | sa eva mahānudakasaṃstyāya indraḥ pratyakṣe| madhyamaḥ mātuḥ antarikṣalokasya udakābhivyaktyāśayasthāne “parivīṃtaḥ” pariveṣṭitaḥ sauryeṇa raśmijālena vāyunā ca meghodarantargataḥ prāvṛṭkāle varṣabhāvenābhivyakto “bahuprajāḥ” bahuśaḥ prajāyamāno nirṛtiṃ bhūmimāviśatīti samastārthaḥ ||

19.3.6

athaikapadāniruktam —|“karotikiratī sandigdhau” dhātū “varṣakarmaṇā” sambadhyete | ubhayathā hyupapadyate, - yaḥ karoti yo vā kṣipati | “mātāntarikṣam” etasmin hi “bhūtāni” “nirmāyante” | etaddhvavakāśādānena viśiṣṭamupakāraṃ karoti bhūtānāṃ jāyamānānām | “yonirantarikṣama” ākāśasyaiva pradeśaviśeṣaḥ kaścit | sa vāyusaṃyuktaḥ san udakayonibhāvaṃ puṣṇāti | tadetat “vāyunā” tasya saṃyavanaṃ dṛṣṭoktam--parivītaḥ bhavati-iti || śabdasārūpyaprasaktamucyate, - “ayasapītaraḥ” “yoniḥ” strīyoniḥ “etasmādeva”| asāvapi “pariyutaḥ” eva “bhavati” snāvnā māṃsena ca || evametasmin mantre nairuktānāṃ nirṛtiśabdena bhūmirucyate, parivrājakānāṃ kṛcchrāpattiḥ | tadevaṃ mantreṣu śabdagativibhutvādubhayamapyupapadyata eva | tadyathā, —“vṛṣṭikāmyo.akāriṣam ( ṛ0 saṃ0 3, 7, 13, 6 )”-ityeṣa mantraḥ, agnyupasthāne agnihotre,

19.3.7

ayameva cāgniṣṭome "dadhikrāvṇo akāriṣamityāmikṣe dadhi bhakṣayanti ( ā0 sū0 6, 13 )"-iti dadhibhakṣaṇe, tathā cāśvamedhe "dadhikrāvṇo akāriṣamityutthitāyāṃ sarvā japanti"ityaśvasaṃnidhāvenaṃ patnyo japanti mahiṣyāmutthitāyām | tatraivaṃ sati prativiniyogamasyānenārthena bhavitavyam | ta ete vakturabhiprāyavaśādanyatvamapi bhajante mantrāḥ | na hi eteṣu arthasyeyattāvadhāraṇamasti, mahārthā hyete duṣparijñānāśca | yathāśvārohavaiśiṣṭyādaśvaḥ sādhuḥ sādhutaraśca vahati, evamete vaktṛvaiśiṣṭyāt sādhūn sādhutarāṃścārthān sravanti | tatraivaṃ sati lakṣaṇoddeśamātramevaitasmiñchāstre nirvacanamekaikasya kriyate, kacitcā ādhyātmyadhidaivādhiyajñopadarśanārtham | tasmādeteṣu yāvanto'rthā upapadyeran-ādhidaivādhyātmyādhiyajñāśrayāḥ sarva eva te yojyāḥ, nātrāparādho'sti 2 | 8 |

19.3.8

evameva sandehādghāṭocchiṭṭivāha- "śākapūṇiḥ saṅkalpayāñcakre, sarvā devatā jānāmīti" | śākāni yaḥ pūṇayati saṃhanti, sa śākapūṇaḥ, tasyāpatyaṃ śākapūṇiḥ ācāryyaḥ | sa saṅkalpayāñcakre, saṃkalpaṃ kṛtavān | kim iti ? sarvā devatā jānāmīti | "tasmai" saṃkalpamevaṃ kṛtavate "devatobhayaliṅgā" strīpuṃliṅgā, athavā madhyasthānaliṅgā dyusthānaliṅgā ca "prādurbabhūva" prādurbhūtavatī | "tāṃ" purato'vasthitāṃ satī "na jajñe" na jñātavān, kimiyaṃ strī syādathavā puruṣa iti, athavā kimiyaṃ madhyasthānā athavā dyusthāneti | "tām" ajānan "papraccha" "vividiṣāṇi tvā" | veditumicchāmi tvām,-kimasi puruṣaḥ athavā strī ? "iti" athavā kimasyantarikṣasthānā athavā dyusthānā iti 1 "sā" evaṃ pṛṣṭā satī "asmai" śākapūṇaye "etāmṛcam" "ādideśa" ādiṣṭavatī | kim iti ? "eṣā maddevateti" asyāmṛci ahaṃ devateti, tvaṃ ca nairuktaḥ māmetasyā ṛcaḥ sakāśādarthāvagatyāvadhārayeti || “antarikṣanāmānyuttarāṇi ṣoḷaśa”| ṣaṭ ca daśa ca ṣoḷaśa || katamāni punastāni ? “ambaraṃ, viyat, vyoma”--ityevamādīni || ambaramambumadbhavati | nānābhāvena sarvato viyatamiti viyat | nānāprakārametadavati bhūtānīti vyoma | evamādyabhyūhitavyam | 10 |

19.4

"sopi gaurucyate" so'pi suṣumṇo raśmireka eva gauḥ-iti ucyate || yathāsau gaustathedamudāharaṇam,- "atrāha goramanvateti” “tat” punaretat “upariṣṭāt" aikapadike ( 4 |
25 | 1 ) vyākhyāsyāmaḥ" |
6 |
“sarve'pi raśmayo gāva ucyante” | yathaitadevaṃ tathaiyamṛgudāhriyate
āha-“antarikṣam” eva tāvat “kasmāt”? ucyate--“antarā” hīdaṃ dyāvāpṛthivyoravasthitam, “kṣāntaṃ” ca “bhavati” pṛthivyantamityarthaḥ || atha “vā” “antarā” “ime” dyāvāpṛthivyau kṣiyati nivasati “iti” antarikṣam || atha “vā” “śarīreṣu” etadeva “antar” madhye'vasthitam “akṣayam” | itarāṇi pṛthivyādīni bhūtāni kṣīyante tasmādakṣayatvādantarikṣam |
10 |

19.5

"tatra" tasmin ṣoḍaśake antarikṣanāmasamudāye "samudra ityetat" abhidhānamubhayābhidhānam | ubhayābhidhāyitvāt "pārthivena samudreṇa" etena jalāśayena "sandihyate" etadatra sandehapadam |
10 |

19.6

āha-"samudraḥ kasmāt”? iti | ucyate,-"samuddravantyasmādāpaḥ" vīcitaraṅgaśīkarādibhāvena || "samabhidravantyenamāpaḥ" sarvā eva hyāpo nimnānusāritvāt samudramevābhimukhyena dravanti sa hi nimnò bhavati || " sammodante'smin bhūtāni ", saṃhṛṣyanti jalacarāṇi sattvāni, bahūdakatvāt || " samudako bhavati” | ud ityudakanāma, tadasmin saṃhatamiti samudraḥ || "samunattīti vā" saṃkledayatītyarthaḥ | ato hi prasṛtairambhobhiḥ sarvamidaṃ saṃkliyate |
10 |
"tayorvibhāgaḥ" yasminnudāharaṇe lakṣyate, “tatretihāsamācakṣate” ācāryāḥ || nidānabhūta iti haivamāsīt-iti ya ucyate sa itihāsaḥ || katamaḥ punarasau ? iti | ucyate,-"devāpiścārṣṭiṣeṇaḥ” ityevamādiḥ | devāpiścārṣṭiṣeṇaḥ, “śantanuśca” ārṣṭiṣeṇa eva “kauravyau” kuruvaṃśaprabhavau “bhrātarau babhūvatuḥ” | tayoreko yaḥ"kanīyān śantanuḥ” nāma, “saḥ” ātmānam “abhiṣecayāñcakre” abhiṣecitavānityarthaḥ | so'bhiṣiktaḥ san rājā babhūva, itaraḥ punarjyeṣṭhaḥ “devāpistapaḥ pratipede” | sa kila tīvreṇa tapasā brāhmaṇyamāpede viśvāmitravat | “tataḥ” tenāpacāreṇa jyeṣṭhātikrameṇa “śāntanoḥ” “rājye” rāṣṭre “dvādaśa varṣāṇi devo na vavarṣa” | avarṣati deve “taṃ” śāntanum “ūcuḥ” uktavantaḥ “ brāhmaṇāḥ ”-“adharmastvayācaritaḥ”-“jyeṣṭhaṃ bhrātaram” “antaritya” atikramya “abhiṣecitam” abhiṣeka ātmanaḥ kārito yatastvayā “tasmāt” tena maryādātikrameṇa “te” tava rājye “devo na varṣati” prāptakālaṃ pratipadyasva “iti” | “saḥ” evamuktaḥ “śantanuḥ” “devāpiṃ” “śiśikṣa” punaḥpunaḥ śaśāma abhigamitavānityarthaḥ | katham ? “rājyena” abhyudyatena | arthyamānaḥ “taṃ devāpiruvāca” kāmamahaṃ “purohitaste” “asāni” bhavāni “yājyāni ca” “tvā” tvāṃ vārṣikeṇa karmaṇā | na ca rājā bhaviṣyāmi, bhavānevāstu rājetyabhiprāyaḥ || “tasya” devāpeḥ “etad varṣakāmasūktam” āvirbhūt | tatra “tasya” samudrābhidhānasya sandigdhasya pravibhāgopadarśanāya “eṣā” nirvācikā ṛg bhavati”

Linked texts (1)