Yāska's Nirukta 19.3.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 19.3.4
- Language
- Sanskrit
19.3.4
“ya īṃ cakāra” - iti | dīrghatamasa ārṣam | triṣṭup | mahāvrate vaiśvadeve śastre śasyate | “ayaṃ sa śiṅkte”- itīyamapi tathaiva samānārṣaviniyogā| jagatī| dve apyeta asyavāmīye || kaścit “bahuprajāḥ” bahvapatyo daridraḥ puruṣaḥ sa duḥpoṣāttvādapatyānāṃ vyāpannatvāt “kṛcchraṃ” duḥkham “āpadyate” | sā yā tasya kṛcchrāpattiḥ, saivaitasyāmṛci nirṛtiśabdenocyate “iti” eṣaḥ “parivrājakāḥ” parivrājakānāmasyāmṛci saṃkṣepārthaḥ || sa eṣa vistareṇa pradarśyate- “yaḥ” “cakāra” karoti “īṃ” garbha “na saḥ” “asya” garbhasya tattvaṃ “veda” kevalaṃ tvasau kāmārttaḥ putrārthī vā karotyeva garbham | “ya īṃ dadarśa” yaścainaṃ paśyati “hirug” antarhitametasmin jaṭhare, etasmin vā śarīre | “īṃ nu” jantum |• “tasmāt” tasyaiva eṣa garbho yāthātmyataḥ pratyakṣo bhavatyadhyātmaśāstradṛṣṭyā, netarasya garbhakarttuḥ | “saḥ” punareṣa garbho “māturyonā” garbhāśayasthāne “antaḥ” udare puṣyati sa māturaśitapītaśīḍha bhakṣitena caturvidhāhārapariṇāmena, tataḥ “parivītaḥ” jarāyuṇā pam̐riveṣṭito yathākālaṃ jāyate | athaiṣa “bahuprajāḥ’ bahuśaḥ prajāyamānaḥ sa garbhakarttā garbhatattvamajānānaḥ “nirṛtiṃ” duḥkham “āviveśa” āviśatītyarthaḥ | evaṃ garbhatattvāparijñānāt yo garbhaṃ karoti sa duḥkhamāpadyate, yastu adhyātmadṛṣṭyā garbhatattvaṃ veda, sa garbhakarmaṇo nivarttate, sa nirṛtimāpadyate | evamasyāmṛci nirṛtirdevatetyeṣa parivrājakārthaḥ ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit