Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 19.3.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 19.3.5

Language
Sanskrit

19.3.5

anye tu bruvate, - yaḥ karoti garbhaṃ sa garbhabhūto janmāntareṣu bahuṣu prajāyamāno janmamaraṇasantānānubaddho nirṛtimāviśati | yo retaḥ siñcati, tad bhūyobhūyojanmāntareṣu bahuśaḥ prajāyamāno janmamaraṇasantānānubhavatītyuktam || “varṣakarmeti nairuktāḥ” varṣakarmaitaducyate | nirṛtiścātra bhūmirucyate | evaṃ nairuktā manyante | “ya īṃ cakāreti” yaḥ karoti varṣaṃ, yo vā kirati kṣipati | kaḥ punarasau ? meghaḥ| sa hi varṣasya karttā vikṣeptā vā | meghāddhi varṣaṃ pravarttate | ki tasya ? na so'sya varṣasya [ sa ] tattvaṃ veda kuto'pyetadudaka mayyāgacchati yanmayā visṛjyate | kiṃ vā udakasya tattvamiti kevalaṃ tvasau visṛjana evodakam|ya īṃ dadarśa ya eva paśyati etad varṣaṃ hiruk īṃ nu tasmāt antarhitam antarikṣaloke tasmātsaṃtyarthaḥ | tasyaiva pratyakṣam | tadyathā-ātmano varṣaṃ netarasya dhanasya madhyasthānasya | sa eva hyasya varṣasya [ sa ] tattvaṃ “veda” yo dadarśa yaḥ paśyati “ādityopahitam” ādityasya raśmyantargataṃ varṣamanabhivyaktam | kaścāsau antargataḥ ? indraḥ | atrāpi madhyama eva | tata idamūktam- “na so'sya veda madhyamaḥ” meghaḥ | “sa evāsya veda madhyamaḥ” indra iti | sa eva mahānudakasaṃstyāya indraḥ pratyakṣe| madhyamaḥ mātuḥ antarikṣalokasya udakābhivyaktyāśayasthāne “parivīṃtaḥ” pariveṣṭitaḥ sauryeṇa raśmijālena vāyunā ca meghodarantargataḥ prāvṛṭkāle varṣabhāvenābhivyakto “bahuprajāḥ” bahuśaḥ prajāyamāno nirṛtiṃ bhūmimāviśatīti samastārthaḥ ||

Linked texts (1)