Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 2.9.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 2.9.2

Language
Sanskrit

2.9.2

ucyate-"bhāvapradhānamākhyātaṃ, sattvapradhānāni nāmāni" | nāmapadavācyārthāśrayakriyāvyaṅgyo bhāvaḥ pākarāgatthyogākhyaḥ sa yatra pradhānaṃ, guṇabhūtā kriyā, tadidaṃ bhāvapradhānam || kiṃ punastaditi ? | ākhyātam | ākhyāyate'nena guṇabhāvena varttamānā anekakārakapravibhaktā sphuramāṇeva pradhānadravyabhāvābhivyaktyunmukhībhūtā kriyā tasyāśca prādhānyena varttamāno bhāvaḥ svātmalābhapradhāna ityākhyātam || āha-kathaṃ punarguṇabhūtā kriyeti ? || ucyate-'tadarthatvāt' | tadarthā hi sā | bhāvārthī bhāvasiddhyarthamātmalābhamanubhūya kārakeṣu taṇḍulādau pākākhyaṃ bhāvamabhiniṣpādyāvasitaprayojanaikadeśa eva tiro bhavati | yasya ca yadartha ātmalābhastattadguṇabhūtaṃ bhavati | bhāvasiddhyarthaśca kriyāyā ātmalābhastasmādguṇabhūteti gamyate | bhāvasiddhayaiva cānumīyate kriyā parokṣāpi satī || āha-kathaṃ punaḥ parokṣā kriyeti ? || ucyate-na hi sendriyāṇāmanyatamena svarūpasthā satī kadācidapi sannikṛṣyate || kiṃ tarhi ? | tadavasāne yo'bhiniṣpadyate bhāvaḥ, tena liṅgyate-'nūnamabhinirvṛttā kriyā yayā bhāvo'yamabhiniṣpāditaḥ' iti | nābhinirvṛttā cedabhaviṣyad yathaiva prāk kriyānirvṛtternābhavadayaṃ bhāvaḥ, eva sāṃpratamapi nābhaviṣyat | asti cāyam | tasmādabhinirvṛttā kriyetyevamanumīyate || tadetadākhyātaṃ kriyāvācakamapi sadbhāvārthatvāt kriyāyā bhāvaṃ pradhānamucyata iti evameke manyante || eke punarbhāvapradhānamākhyātamiti prakṛtyarthapradhānamiti manyante | prakṛtyarthaviśeṣaṇaṃ hi pratyayārtho- daya iti | bhāvaḥ, karma, kriyā, dhātvarthaḥ, ityanarthāntaram |