Yāska's Nirukta 2.9.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 2.9.3
- Language
- Sanskrit
2.9.3
sa yatra pradhānam, guṇabhūtāni sādhanāni tadidaṃ bhāvapradhānam || kiṃ punastat ? | ākhyātam | ākhyāyante strīpunnapuṃsakāni kriyāguṇabhāvena varttamānānyanena, kriyā ca teṣāmupari prādhānyena varttamānetyākhyātam || āha--kathaṃ punaratra kriyāyāḥ prādhānyamiti ? | ucyate--sā hyatra śabdavācyā | arthagṛhītāni tatsādhanānīti | ataḥ prādhānyamatra kriyāyāḥ || itaśca prādhānyam || kutaḥ ? | 'viśeṣapratyayādhānāt' | pacatīti prathamapuruṣaikavacanaparasmaipadānte ākhyātaśabdo varttamānakālakartṛviṣayo yatkiñcidavivakṣitaviśeṣameva pakrādisādhanamātmana āśrayabhāvenopalakṣayannanekakriyāśaktimatyapi pakrādau sādhane pacikriyāyāmeva viśeṣapratyayamādadhāti, 'nānyasu kriyāsu | nāpiviśiṣṭe pakrādau sādhane || yaśca yasminnarthe viśeṣeṇa varttate śabdaḥ, sa eva tasya pradhānam |, viśeṣeṇa ca kriyāyāmākhyātaśabdo varttate, guṇabhāvena kārake | tasmādviśeṣapratyayādhānādbhāvapradhānamākhyātamityupapannam || api ca kriyāvyāpāravijñānaparatayā pṛṣṭaḥ--' kiṃ karoti devadattaḥ ?' kriyākhyāpanaparatayaiva pratyācaṣṭe--' pacati ' iti | na tvodanamiti pūrvamuktvā tataḥ pacatīti bravīti || atha kathamūcyate--'bhāvapradhānamākhyātam' iti ? | śṛṇu--amūrttā hi kriyā nirupākhyā | yā hi kārakaigbhivyajyamānā kārakaśarīreva saitī śakyate nirdeṣṭum | itarathā hi aśarīrā satī sā na gṛhyeta, agrahaṇe ca sati kathamiva nirdiśyeta | tatraivaṃ sati kārakasamūhenābhivyajyamānā kriyā yasmin sādhane viśiṣṭamātmīyaṃ kāryamārabhate pākākhyaṃ tadabhidhānaśabdopapadaiva sākṣādgrahaṇāsambhavānnirdiśyate |