Yāska's Nirukta 23.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 23.3
- Language
- Sanskrit
23.3
āha-kiṃ vṛtravadeva yuddharūpāṇi bhavanti ? netyucyate-"ahivattu khalu mantravarṇā, brāhmaṇavādāśca" 1tuḥ śabdaḥ samuccayārtho draṣṭavyaḥ | vṛtravaccāhivacceti mantravarṇā mantraliṅgāni | bhavanti, brāhmaṇavādāśca śākhāntareṣu bhavanti, tadapyupekṣitavyam || "tasmin . hate" vṛtrākhye meghe hate "prasasyandire" "āpaḥ" prasyanditavatya āpaḥ |
16 |
athaikapadniruktam | “dāsapatnīḥ dāsādhipatnyaḥ” dāsaḥ karmakaraḥ, taṃ hi tā adhiṣṭhāya pānti rakṣanti | sa hi karmaṇā śrāntaḥ, tāsu pītāsu viśrānta āpyāyito bhavanti || vigrahaprasaktaṃ nirucyate,-“dāso dasyateḥ (di0pa0)” sa hi “upakṣayate” upakṣayati kṛṣyādīni “karmāṇi” || “ahigopāḥ” “ahinā guptāḥ” || “ahiḥ” kasmāt ? ucyate-“ayanāt” “eti” hi asau “antarikṣe” || śabdasāmānyānnirucyate,-“ayamapītaro'hiḥ” sarpaḥ “etasmādeva” asāvapi hi eti || athavā “nihna̍sitopasargaḥ” syāt || katham ? “āhanti” asau bhogenetyādiḥ | āṅpūrvasya hanteḥ (adā0 pa0), sa punarayamupasargaṃ nirhrasya hrasvaṃ kṛtvā ahirucyate || “paṇirvaṇig bhavati”-iti paryāyeṇa tattvavacanam | “paṇiḥ paṇanāt” paiṇati hyasau vyavahāraṃ karoti || paryāyaprasaktaṃ nirucyate,-“vaṇik paṇyaṃ” vaṇijo yat dravyaṃ tat paṇyam, tadasau “nenekti” nityakālaṃ śucīkaroti mūlyārhaṃ syāditi||“bilaṃ bharaṃ bhavati” “bibharteḥ (ju0pa0)” dhātoḥ, bhṛtaṃ hi tadudakatādibhiḥ || “vṛtro vṛṇotervā (svā0u0) varttatervā (bhū0 ā0 ) varddhatervā (bhū0 ā0 )” ityeṣāṃ dhātūnāmanyatamasya | brāhmaṇamapi caitasminnarthe bhavati,-“yadavṛṇot” antarikṣamudakaṃ vā, mahattvāt “tada vṛtrasya vṛtratvam”-“iti” evaṃ brāhmaṇe'pi “vijñāyate” vicāryyamāṇe jñāyate | athavā “yadavarttata” indreṇa hato vṛtro meghaḥ apāṃ bile apāvṛte apaḥ vṛṣṭibhāvena avarttayat prāvarttayat, “tad vṛtrasya vṛtratvam” | athavā “yan avarddhata” asāvatimātrapramāṇam, “tad vṛtramya vṛtratvaṃ” syāditi |
17 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit