Yāska's Nirukta 234.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 234.2
- Language
- Sanskrit
234.2
“tāsāṃ vāyuḥ prathamāgāmī bhavati” | nanvindra iti madhyamasya sthānasya mukhyamabhidhānam, tat prathamaṃ samāmnātavyamāsīt ? na, madhyamasya varṣakarmopalakṣaṇatvāt | varṣakarmaṇi ca vāyoradhikāraḥ prathamaḥ syāt | katham ? iti | vāyvātmanaiva hi madhyamaḥ, ūrjanmāsāt parataḥ sārvadikamudakamupasaṃharannoṣadhivanaspatijalāśayebhya udakamantarikṣalokasya garbhamupacinoti, sa māsāṣṭakena sambhūtodakagarbho vipakvaḥ prāvṛṣaṃ prāpya prasavāya prakalpate ||
taduktam–“vānti parṇaśuṣo vātāstataḥ parṇamuco'pare | tataḥ parṇaruho vānti tato devaḥ pravarṣati ||”–iti ||
tadevaṃ varṣakarmaprārambhe vāyvātmanaiva madhyamo vyāpiyata iti yuktaṃ vāyvabhidhānamiha prathamaṃ samāmnātamiti | itaśca yuktaṃ yaducyate “tāsāṃ vāyuḥ prathamāgāmī bhavati”– iti, sa eṣa sambhūtodakagarbho vāyurvivṛṇvan meghajālena nabhaḥ, madhyamo varuṇaḥ sampadyate, tato rudan rudraḥ, tata irāṃ dadat indraḥ, tato rasān prārjunyat parjanyaḥ | evamādirmadhyamasya jagadanugrahāya varṣapradānasiddhaye guṇopajanakramaḥ | anayaiva guṇopajanakramānupūrvyā vāyuḥ 1, varuṇaḥ 2, rudraḥ 3, parjanyaḥ 4,–ityevamādyā samāmnāye devatānāmānupūrvī | tadetat sphuṭaṃ dyusthāne guṇāntaropajanānupūrvyaṃ jyotirmaṇḍalasya savitṛprabhṛtiṣu |
10 |
vāyoḥ sarvasthānatāmapekṣya vicāramārgūrya tato'vadhārayati, -sarvasthānatve'pi sati “kamanyam” indrāt “madhyamāt” “evam avakṣyat” mantrakṛt-somā araṅkṛtāḥ, teṣāṃ piba-itiṃ | prasiddhaṃ hi indrasya madhyamasya somapānam, tadarthatvāt somasaṃskārasya, animadhyamanyasya | tasmādindra eva vāyuḥ |
10 |
"tasya" indrasya vāyoḥ aindre eva sūkte yasyāmindrasya viśeṣaṇatvena vāyuśabdaḥ, tathā "eṣā" "aparā" ṛk "bhavati"-||
“varuṇaḥ (2)” kasmāt ? “vṛṇotīti sataḥ” sa hi viyad vṛṇoti meghajālena |
10 |
“tasya eṣā bhavati”-||
“rudraḥ ( 3 )” kasmāt ? “rautīti sataḥ” sa hi stanayitnuśabdaṃ karoti || “rorūyamāṇo dravati iti vā” śabdaṃ kurvāṇo meghodarastho dravatīti || “rodayateḥ vā” śatrūnasau rodayati duḥkhayati | brāhmaṇamapi caitasminnarthe bhavati,–“yadarudat taddudrasya rudratvam”-“iti” “kāṭhakam” kaṭhānāṃ pravacanam || aitihāsikairetat samavaiti,-“sa kila pitaraṃ prajāpatimiṣuṇā vidhyantamanuśocannarudat tadrudrasya rudratvam | yadarodīt tadudrasya rudratvam”-“iti, hāridravikam” sa evārthaḥ, kevalaṃ tu śākhāntaramanyat | evaṃ śākhāntarebhyo'pi devatābhidhānanirvacanāntarāṇyupekṣyāṇītyupapradarśanādisplayārtham | hāridravo nāma maitrāyaṇīyānāṃ śākhābhedaḥ |
10|
5|
“tasya eṣā bhavati”-||
"tigmaṃ tejaterutsāhakarmaṇaḥ" |
10 |
6 |
“agniḥ api rudraḥ ucyate”-iti | vicārānusmṛtaye saṅkhyāprapradarśanam |
10|
7|
“tasya eṣā bhavati” agneḥ rudrasya-||
“indraḥ ( 4 )” kasmāt ? “irāṃ dṛṇāti-iti v┕ irāṃ annaṃ vrīhyādi, dṛṇāti vidārayati, irāśabdāt pūrvapadam, dṛṇāteruttarapadam, varṣakleditamaṅkuraṃ bījaṃ
bhinatti, tadindrakāritam, so'yam "irādāraḥ san indraḥ"- iti parokṣeṇocyate, yathā "agraṇīḥ sannagniḥ"-iti | vijñāyate hi "parokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ"iti | sarvatraivaṃ devatābhidheyeṣvabhidhānata eva hi devatā ātmanastattvamantarṇīya vyavadhāya ātmānamaviduṣāṃ parokṣīkṛtya nityaṃ varttante, tāṃ tu vidvāṃsastadabhidhānavyutpattidvāreṇa vivṛtya daivena cakṣuṣā manasopajātadivyadṛṣṭayo dṛṣṭvā tādbhāvyaṃ pratipadyante iti tadabhidhānavyutpattau kṛtsnaḥ puruṣārtha āhitaḥ | indraśca bhūyiṣṭhabhāg prāṇadevatānāmubhayoradhyātmadhidaivatayoriti tadabhidhānamācāryo'titarāṃ niravocat |
10 |
8 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit