Yāska's Nirukta 3.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 3.3
- Language
- Sanskrit
3.3
kiṃ nānyat- " śāstrakṛto yogaśca " | yaścāyaṃ śāstrakṛto yogaḥ śāstradṛṣṭaḥ śabdasya śabdāntareṇa yogaḥ saṃyogaḥ | tadyathā-upasargasya dhātunā, dhātoḥ pratyayena, pratyayasya lopāgamavarṇavikāraiḥ | ayaṃ ca vacanānityatvānnopapadyate | kiṃ kāraṇam ? | ayugapadutpattau hi satyāṃ dhāturuccārito vinaṣṭaḥ, sa kathamapasargeṇa yokṣyate, pratyayena vā | na hi vinaṣṭāvinaṣṭayoryogo'sti | tasmādya eva nāmākhyātayoritaretaraguṇapradhānabhāva upasarganipātānāṃ nāmākhyātābhyāṃ yogaḥ, yacca padacatuṣṭvamuktaṃ, sarvametadasabhyagiti ||
yugapadutpannānāmayugapadutpannānāmityevamārabhyamāṇayorvākyayornyo vyākhyāmārgo bhavati | nopapadyate-'yugapadutpannānām, ayugapadutpannānām' ityubhāvapi vyāhārau prāpnutaḥ | samānasaṃhitatvāt || indriyanityatvāt padacatuṣṭānupapattirityeccārya matāśaṅkādvāreṇaitadavatāryate-yugapadutpannānāmiti | atha matam-avicālina evaite kūṭasthā avināśinaḥ śabdāḥ, te tu kalpānte yasmādvyāpirūpādviśīrṇeṣvabhidheyeṣvabhidhātṛṣu kāraṇabhāvamāpadyamāneṣvāśrayabhāvādevāvasthātumaśaknuvanto'bhidheyābhidhātṛsahitā eva kāraṇātmabhāvamadhikamanubhūyābhisaṃstavakāle kalpyādāvanyakalpaviśiṣṭakarmanirmitakāryakāraṇasarvabhūtasādhāraṇātmabhūte hiraṇyagarbhe vicartamāne tadbuddhimāśrayaṃ prāpya tenaiva saha yugapadevābhivyajyante viśeṣātmalābhāya śabdāḥ--iti || atra brūmaḥ-evamapyeteṣāṃ yugapadutpannānāṃ yugapadutpattāvapi satyāṃ yadyapi padacatuṣṭayaṃ prāpnotyeva sahāvasthitānāṃ, tathāpītaretaropadeśa itaretaraguṇapradhānabhāvaśca na prāpnoti | na hi yugapadutpannayorgoviṣāṇayoritaretaraguṇapradhānabhāvo'sti | kiṃ cānyat-kūṭastheṣu cāvicāliṣu nityeṣu śabdeṣu ya eṣa śāstrakṛto yogaḥ, sa eṣa nopapadyate | kiṃ kāraṇam ? | ayukto hi yujyate, nityaṃ yuktā hi dhātava upasargāḥ pratyayaiśca, pratyayāśca lopāgamavarṇavikārairiti| tasmānnityapakṣe'pi vacanasya tadetadupavarṇitaṃ guṇapradhānabhāvādi padacatuṣṭayamadhikṛtya, sarvametadasamprāgiti |
1)'iti|| āha--' katame te ' iti ? | ucyate " jāyate'sti vipariṇamate varddhate'pakṣīyate vinaśyatīti " |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit