Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 3.4

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 3.4

Language
Sanskrit

3.4

"vyāptimattvāttu śabdasya" ucyate-sarvametadupapadyate | kasmāt ?, vyāptimattvācchabdasya | vyāpanaṃ vyāptiḥ, sā yasminnasti, so'yaṃ vyāptimān śabdaḥ, tadbhāvo vyāptimattvam | tasmād vyāptimattvācchabdasya ' sarvametadupapadyate ' iti vākyaśeṣaḥ || āha-kathaṃ punarvyāptimān śabda iti ? | śṛṇu-śarīre hyabhidhānābhidheyarūpā buddhirhṛdayāntargatākāśapratiṣṭhitā tayorabhidhānarūpābhidheyarūpayorbuddhyormadhyebhidhānarūpayā śāstrāmimataprayojanavijijñāpayiṣayā buddhyā puruṣeṇa tadabhivyaktisamarthena svaguṇabhūtena prayatnenodīryamāṇaḥ śabda uraḥkaṇṭhādivarṇasthāneṣu niṣpadyamānastayā puruṣārthābhidhānasamarthavarṇādibhāvamāpadyamānaḥ puruṣaprayatnena bahirvinikṣipto'vināśinī vyaktibhāvamāpannaḥ śrotradvāreṇānupraviśya pratyāyyasya buddhiṃ sarvārtharūpāṃ sarvābhidhānarūpāṃ vyāpnotītyevaṃ vyāptimāñchabdaḥ || āha-tataḥ kiṃ yadi vyāptimāñchabdaḥ ? | ucyate-' yadi nityau ' yadā nityaḥ padacatu ṣṭyādi sarvamupapadyata eva | kiṃ kāraṇam ? | na hyasaṃ vyāpya puruṣasya buddhayavasthamarthapratyayamādadhīta | na cānavasthito vyāpnuyāt | tataśca kim ? | sa śabdaḥ svamarthamabhidadhat svakriyāpraveśopajanitenābhidhānenākhyāta mityevamādinā svamātmānamabhisambadhya tiro bhavitumupakramate, vināśano-
peti | tasya svadeśopajanitairāsyānādibhiḥ svapradeśaviśeṣānusmṛtipūrvakaṃ parisaṃkhyānamupapadyata eva | tasmātsamyagevoktam || yat punaretaduktaṃ ' na hi vinaṣṭāvinaṣṭayoḥ parisaṃkhyānamasti ' iti || atra brūmaḥ- puruṣaprayatnopajanitādrakṣodbhūtāt parasyārthapratyayamādhāya śabdavyaktaya eva dhvaṃsante, na tu śabdākṛtayaḥ | tāstu tayābhidhānaśaktyā buddhidvāreṇāvasthitāḥ svānarthān prakāśayantyaḥ sthitā eva bhavanti | tāsu sākṣātpadaparisaṃkhyānaṃ varttamānamitarāsu vināśinīṣu vyaktiṣu lakṣaṇayopacaryyate | tasmād vyāptimattvācchabdasya padacatuṣṭvārdi sarvamupapadyata eva ||

Linked texts (1)