Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 317.1.10

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 317.1.10

Language
Sanskrit

317.1.10

sūkṣmeṣu “vijahuḥ” tyatyajuḥ, “tvam” ekam tyaktavantaḥ | mantrārthavyākhyāne kamavidvāṃsaṃ ke na tyatyajuḥ ? “vedyābhiḥ” “veditavyābhiḥ” “pravṛttibhiḥ” na hi tāsāṃ manovṛttīnāmanto'sti, yāsu pratibhānavatāmapi manovṛttayo na pravarttante, atastā veditavyā eva bhavantyavidvadbhiḥ | ye punaḥ “ohabrahmaṇaḥ” idaṃ niruktaśāstram ūhabrahma yeṣāmasti te śabdārthasaṅkaṭeṣvapratibadhyamānā atikramya avidvāṃsaṃ “vi” viśeṣataḥ sarvatraiva pratipūjyamānāḥ “caranti” “tve” eke ityarthaḥ || idānīmupasaṃharati-“seyaṃ vidyā”-iti | śrutimatītyāścaryamevaikā vidyā buddhiṃ varṣati, jyāyasī sarvābhyo vidyābhyo mahāneṣa tarkaḥ| “tasyāḥ tapasā pāramīpsitavyam” gantumiti vākyaśeṣaḥ | padavākyapramāṇavidā brāhmaṇena yasmādvedo vidhiniṣedhapratiprasavaniyamaparisaṅkhyāpunarvacanaparārthavādagahanaḥ, arthavādāśca yathāśrutapramāṇagrāhiṇo viduṣo'pi paramabhrāntahetavaḥ, tasmāt paramadurvijñānavedanīyatvād vedavākyānāmimāṃ vidyāmantareṇa samyagarthāvagamo na bhavati | ato'syā akhilapuruṣārthopakārapravṛttāyā antareṇa tapaḥpāragamanaṃ nāstītyata idamuktamācāryeṇa, –“tasyāstapasā pāramīpsitavyam” iti, ayamabhyupāyaḥ tasyāḥ pāragamane | “tadidam” atapasvinā sarvathāpi “āyuricchatā” niruktaśāstraṃ “na nirvaktavyam” atapasvī hvāgamavān api malināntaḥkaraṇatvātra śaknuyāt, tato'syāyuśchidyeta, tapasvināpi ca nirvruvatā “tasmāt” “chandaḥsu” śākhāntareṣu nigamodāharaṇānāmākāṅkṣitavanirākāṅkṣārthai “śeṣāḥ” vākyaśeṣāḥ, pādārddharccādilakṣaṇāḥ upekṣitavyāḥ | 13 | 13 |

Linked texts (1)