Yāska's Nirukta 317.1.9
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 317.1.9
- Language
- Sanskrit
317.1.9
ataḥ paramāgamaviśuddhaye prastauti-"manuṣyā vā ṛṣiṣu utkrāmatsu devānabruvan” iti | pūrvamapi hi "sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo babhūvuḥ"-ityuktam, iha tu mantrārthābhyupapradarśanārthamiti viśiṣyate-manuṣyā vā ṛṣiṣūtkrāmatsu devānabruvan ko na ṛṣirbhaviṣyati"-iti | evamādipurākalpasvarūpo'rthavidaḥ śāstrāvatārastutaye, tebhyaḥ “etaṃ mantrārthacintābhyūhamabhyūhaṃ prāyacchan” te devā etaṃ samastārthamūharmāpa bhavanto'nena mantrārthān śakyante'bhyūhitumiti | yasmādetadevaṃ “tasmāt” asmin sūkte niruktaśāstre yaḥ “anūcānaḥ” vidvān, yadeva kiñcinmantrārtheṣu “abhyūhati” “ārṣaṃ tat bhavati” tathaiva tadṛṣayo'bhyūhitavanta ityabhiprāyaḥ | 13 | 12 | na tat svamanīṣikayocyate,mantrārtho'pyetasmin viṣaye bṛhaspatinā dṛṣṭo brahma vā svayaṃ prāha | tathathā,-‘ “hṛdā taṣṭeṣu0 ( ṛ0saṃ08,2,24, 3, | 10, 6, 3,8)”-iti | “hṛdā” hṛdayena buddhyā, “taṣṭeṣu” sūkṣmatāmāpāditeṣu acintyādhyātmyādiṣu vidvadbhiḥ, “manaso javeṣu” “manasāṃ” “prajaveṣu” ye prajavāḥ pragamāḥ na sākṣātte dṛśyante, teṣvartheṣu svargāpūrvadevatādiṣu “brāhmaṇāḥ” adhigatamantrārthatattvāḥ vicārayantaḥ,-kimnatra sattvaṃ kiṃvā atattvamiti, pravacanena tataḥ “saṃyajante” paraspareṇa saṃpūjayanti | katame te ? iti,-“sakhāyaḥ” “samānakhyānāḥ ṛtvijaḥ” te hi prayoge abhiyuktatvādatitarāṃ vidvāṃsaḥ | teṣu kim ? iti,-“atrāha tvam”-iti | “atra” tatra teṣu artheṣu
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit