Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 39.20.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 39.20.3

Language
Sanskrit

39.20.3

athaikapada niruktam -“eka itā saṃkhyā” gatā saṃkhyātvaṃ prāptetyarthaḥ | dvyādikaṃ vāpīya gatā || “dvau drutatarā saṃkhyā” ekasyāḥ sakāśāt || “trayastīrṇatamā saṃkhyā” dvayoḥ sakāśāt || prasaktānuprasaktamucyate,–“catvāraścalitatamā saṃkhyā” tribhyaḥ sakāśāt || “aṣṭāvaśnoteḥ” te hi sapta saṃkhyā vyāpya varttante || “nava” iti yā saṃkhyā, sā “na vananīyā” na sambhajanīyā bhavati | navasaṃkhyāyuktāyāṃ hi tithau na kaścidapyārambhaḥ kriyate || “daśa” iti yā saṃkhyā, sā “dagtā” dṛṣṭāntaiva hi saṃkhyā bhavati || “dṛṣṭārthā vā” dṛṣṭārthaiva hi daśānāmupari punaḥ punaḥ dṛśyate saṃkhyā | tadyathā, -ekādaśetyevamādi | tasmād dṛṣṭārthadarśanāda daśetyucyate || “viṃśatirdvidaśataḥ” dviṃ: daśa (dva) viṃśatirityucyate || “śataṃ daśadaśataḥ” daśadaśataḥ samuditāḥ śatamityucyate || “sahasraṃ sahasvat” | saha iti valanāma, tena tadvan, durbalānāpi sahasraṃ samudita balavadeva bhavati saṅghātavalīyastvāt || “ayutaṃ niyutaṃ prayutaṃ tattadabhyastam” sahasra daśakṛtvo'+yastamayutamābhiśrībhūtamayutamityucyataṃ || ayutamapi daśakṛtvo'bhyastaṃ niyutabhityucyate|| niyatamapi daśakṛtvo'bhyastaṃ prayutamityucyate|| athārbudaśabdānirvivakṣayā “arbudo megho bhavati” | ambudaśabdaṃ nirvacan-ambuśabdaṃ nirvakti,– “araṇam” araṇaśīlam-gamanaśīlam “ambu” || “tadaḥ” tasya dātā meghaḥ, saḥ “ambudaḥ” ityucyate “sa yathā” udakabhāvamāpadyamānaḥ “mahān bahurbhavati varṣan tadvivārvudam” tadviva varṣan tadapi varṣādviva yadvahu dravyajātaṃ bhavati, tadarbudamityucyate ||

Linked texts (1)