Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 43.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 43.2

Language
Sanskrit

43.2

“atha nipātāḥ” jyāyasā kanīyānkanīyasā ca jyāyānapamīyate iti sāmānyamuktam, atha anaṃtaraṃ ye nipātāḥ samāmnātāḥ | yathā-“am̐gninaye” ityevamādayaḥ, te svāvam̐saraprāptāḥ | te ca punaḥ “purastādeva vyākhyātāḥ” 1 |
4 || (sāmānyataḥ, viśeṣataḥ) idānīmudāharaṇato vyākhyāyante || tatra “yathā iti” eṣā “karmopamā”| kimudāharaṇam ? “yathā̍ vāto̱ yathā̱ vana̱ṃ yathā̍ samu̱dra eja̍ti | e̱vā tvaṃ da̍śamāsya sa̱hāve̍hi ja̱rāyu̍ṇā ||” iti (ṛ0 saṃ0 4, 4, 20,4)” | saptavadhirātreyo'paśyat etāmanuṣṭubham| garbhānumantraṇe viniyuktā | yathā vātavanasamudrāḥ ejante kampante, ‘evā’ evaṃ ‘tvaṃ’ he ‘daśamāsya’ daśamāsasambhūta ! garbha ! etasmāt māturudarāt aduḥkhayan etām, ejan calan ‘avehi’ arvāṅ ehi, ‘saha’ ‘jarāyuṇā’ ulbena prajāyasva, mā sthāḥ tvametasminnudare ityabhiprāyaḥ || aparamudāharaṇam, — “adṛ̍śramasya ke̱tavo̱ vira̱śmayo̱ janā̱m̐ anu̍ | bhrāja̍nto a̱gnayo̍ yathā ||” iti (ṛ0 saṃ0 1, 4, 7, 3) |
praskaṇvasyārṣam | gāyatrī | sauryo'nayātigrāhyo gṛhyate pṛṣṭhyasya ṣaṣṭhe'hani | 'adṛśram', 'asya' 'ketavaḥ' raśmayaḥ 'vi' vividhāḥ dṛśyante'sya bhagavataḥ sūryyasya praśānasatattvāḥ, te hi tamo'pahṛtya sarvaprāṇināṃ prajñānamabhivyañjayantīti ta eva ketava ityucyante lakṣaṇayā || athavā prakāśasatattvāsta iti sākṣādeva ketuśabdasteṣu syāt | keturiti vijñānamucyate, vijñānaṃ ca punaḥ prakāśaḥ, prakāśasatattvāścaita iti ketava ityucyante | athavā ketava iva sarvato diśamucchritā ādityamaṇḍale, dhvajo hi keturityucyate || ke punaste ? iti, 'raśmayaḥ' | te kiṃ kurvanti ya evamucchritāḥ ? iti, ucyate-'janān anu' tiṣṭhanti gacchanti tamāṃsyapahantumanyāṃścopakārān kartumoṣadhipākādīn || kathaṃ punaranutiṣṭhanti ? "bhrājantaḥ" dīpyamānāḥ || katham ? "agnayo yathā" yena prakāreṇa agnayo bhrājante, tathā bhrājanto'nutiṣṭhanti ||
ātharvaṇo bhiṣak, teneyamoṣadhisūkte dṛṣṭā | anuṣṭup || etena punarupatapto dīkṣita ekaviṃśatibhirdarbhapiñjūlī miśrābhiradbhiśchamaṣicyate | upatāpaśāntyarthamanenaiva sūktenābhiccayanārthaṃ kṣetraṃ grāmyāraṇyābhiroṣadhibhirnyupyate| 'yat' yadā 'aham' 'imāḥ' 'oṣadhīḥ' 'haste' 'ādadhe' ādhāya ca sannikarṣe'pi tiṣṭhāmi rogiṇaḥ-etāḥ oṣadhīḥ 'vājayan' pūjayan stuvannityarthaḥ | atha tadaiva tadanantarameva 'purā' eva tāsāmoṣadhīnāṃ prayogāt asmāt sunītām oṣadhivīryam, asahyaṃ manvānaḥ "ātmā" "yakṣmasya" yakṣmaṇaḥ "naśyati" rogasyāpunarāgamanāya || kathaṃ punarnaśyati ? "jīvagṛbhaḥ yathā" yathā jīvagrāhasya, puraiva hananāt, ahatasyaiva jīvo naśyet vipado daivāt, evamātmā rogasyāpi puraivāaiṣadhiprayogāt naśyatītyabhiprāyaḥ ||
"vṛkṣasya nu te puruhūta vayāḥ"-ityetat purastāda (1 | 4) vyākhyātam |

Linked texts (1)