Yāska's Nirukta 43.5

43.5

"athāpi" ayamākāraḥ kadācit "upamārthe" api "dṛśyate"| tadyathā, "jāra ā bhagam" iti || kimuktaṃ bhavati ? "jāra iva bhagam" iti || āha-ko'yamatra jāra ityucyate ? "ādityo'tra jāraḥ" iti "ucyate" asmin mantre | sa hi "rātrerjarayitā" | tadudaye hi rātrija̍ryite viparaṇamatītyarthaḥ | "sa eva bhāsām" candrādīnāṃ yā bhāsaḥ tā api sa eva udyan jarayati ||
"udī̍raya pi̱tarā̍ jā̱ra ā bhaga̱mirya̍kṣati ha̱ryato̍ hṛ̱tta ī̍ṣyati | viva̍kti̱ vahni̍ḥsva̱pa̱syate̍ ma̱khasta̍vi̱ṣyate̱ asu̍ro vepa̍te ma̱tī || (ṛ.saṃ. 07,6,10,1)” | aṅgiraḥputro havirdhāne etayā jagatyā abhimastaut | pitṛmedhe viniyuktā || he bhagavannagne ! sarvagataṃ santamaśeṣasthamātmānaṃ viśeṣātmalābhāya 'udīraya' udgamayaiva | araṇī pitarau prati || athavā dyāvāpṛthivyau, pitarau syātām, “dyaurme̍ pi̱tā mā̱tā pṛ̍thi̱vī ||” (ṛ0 saṃ0 2, 3, 20, 3)"| ahorātre vā, te prati viśeṣātmalābhāyopajvalya tvamātmānam | kathaṃ ca punarudīraya ? 'jāra ā bhagam' | jāra iva bhagam | jāra ādityo yathā bhagaṃ bhajanīyaṃ bhaumamāntarikṣaṃ ca rasaṃ svaṃ vā jyotirūrddhamīrayati, evaṃ tvamātmānaṃ pitarau pratyudīraya || kasmāt punarevamādaravān bravīmi ? yasmādeva yajamānaḥ 'iyakṣati'
yaṣṭumicchati devān, ‘haryyataḥ’ havīṃṣi prepsataḥ | na ca tvadṛte śakye'dhyeyam | tvameva hi prativiśiṣṭaṃ yajñasādhanaṃ sarvamanyattavaiva guṇabhūtam | kiṃca, ayaṃ yajamānaḥ ‘hṛttaḥ’ hṛdayena ‘iṣyati’ icchatyātmano'bhilaṣitān kāmān || na ca devānaniṣṭvā śakyāste prāptumiti ato bravīmi-devayāgāya yajamānakāmaprāptaye ca udīraya tvamātmānamiti || kiñca, ayamapi ‘vahniḥ’ yajñavoḍhā hotā ‘svapasyate’yajamānāya abhīṣṭakāmopapipādayiṣayā devatitarṣayiṣayā ca tṛptaye jagadanugrahāya ca ṛtvigbhiḥ karma kriyamāṇamicchati ‘vivakti’ ca | ato bravīmi,-ātmānamabhyudīraya pitarau prati viśeṣātmalābhāya | kiṃca, ‘makhaḥ’ ‘taviṣyate’ parisamāptiṃ yāsyati upakramādārabhyāpavargāt | ato bravīmi-udīraya tvamātmānamiti || kiñca, ayamapyadhvaryuḥ ‘asuraḥ’ asumān prajñāvān atikuśalaḥ asmin yajñakarmaṇi ‘vepate matī’ matyā vepate protkampamānahṛdaya āste sādaraḥ prahvībhūtaḥ, api nāmāyamudīrayedātmāna tato'hamenadyajñakarma tanuyāmiti | ato bravīmi,--udīraya tvamātmānamiti || api vā-asuro brahmā, sa hi trayīvidyopajanitaprajñānaḥ || api codgātā asuraḥ, sa hi prāṇenāmunā tadvān udgīthasya prāṇavṛttyadhīnatvād viśeṣaṇam || api vā yajñādhidaivataivānvādiśyate'sura ityanena tasyā ānantaryāt | api vā-sarva evaite yajamānādayo'nvādiśyeran, sarveṣāṃ prakṛtatvāt | ‘asuraḥ’ asurāḥ ‘vepate’ vepanta iti, sarva ete yajamānādayo'sumantaḥ matibhirvepante, protkampamānahṛdayā āsate, yuṣmadātmodīraṇapratīkṣāḥ | api nāma ayamagnirudīrayedātmānaṃ tato no'bhipretārthasāphalyaṃ syāditi | ato bravīmi,-udīraya tvamātmānamaraṇyodīnāṃ pitṝṇāmanyatamau pitarau prati || api vaitāveva pitarau dampatī patnīyajamānau agnyādheyena tava jananasambandhena pitarau | he bhagavan ! agne ! tāvetau yajñavipariṇāmakāle etasmin pratyupasthite devayānena vā pitṛyānena vā mārgeṇa udīraya udgamaya yathāprārthitaphalaprāptaye | samānamanyaduktaśeṣaṃ pūrveṇārthena |
16 |