Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 43.6

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 43.6

Language
Sanskrit

43.6

yathā ādityo jāraśabdenocyate, “tathā api” ayaṃ “nigamo bhavati” | athānye 'pi bahavaḥ ityapiśabdaḥ ||
eṣā gāyatrī | bharadvājasyārṣam | “ehi vāṃ vimuco napādāghṛṇeḥ (ṛ0 saṃ0 4, 8, 21, 1)”-ityetasmin pauṣṇe sūkte | ‘mātuḥ didhiṣum’ mātā rātrirādityasya | sa hi bhagavān rātryā jaghane prātarudeti kumāra iva striyāḥ prasavakāle | tena jñāyate rātrerevāsau jāyata iti, ato rātrirmātā | tasyāḥ sa eva dhārayitā roddhā, tam māturdidhiṣaṃ dhārayitāramaham ‘abruvam’ uktavānasmi yanme'bhipretam | sa eva cādityaḥ ‘mama’ ‘sakhā’ samānakhyānaḥ | yathaivāhametasmin yajñe jagadanugrāhake karmaṇi abhipravṛttaḥ, evamasāvapi tāpaprakāśapākarāsādānavarṣādilakṣaṇe karmaṇi jagadanugrāhake abhipravṛttaḥ, ityetasmādāvayoḥ samānakhyānatvam | yataḥ sa ya evaṃ mama samānakhyānaḥ, ato madhyamasya ca ‘indrasya’ ‘bhrātā’ udakabhāgaharttā || atha vā madhyamasyaivodakena bharttavyaḥ, tena hyasau dīpyate || sa punaḥ kiṃ karotu ? yacca pūrvamahamabruvaṃ tacca sādhayatu | sāmprataṃ ca yad brūmaḥ, tacca ‘śṛṇotu’ ‘naḥ’ śrutvā ca tadapi sādhayatvityabhiprāyaḥ || “svasurjāraḥ” iti | asmin mantre svasṛśabdena mantradṛk “uṣasam” “āha” || kena punaḥ sāmānyeneti ? ucyate-“sāhacaryādvā rasaharaṇādvā”| bhrātā svasrā sākaṃ bālye nityameva carati, tathā coṣasā sākamāditya ityetat sāmānyam | ādityo hi pūṣā, “atha yadraśmipoṣaṃ puṣyati, tat pūṣā bhavati”-iti hi vakṣyati | tasmāt pauṣṇe etasmin mantre jāratvametat ādityasya darśitam | rasaharaṇādvā uṣāḥsvasāmbādityasya | bhrātṛsvasroḥ sahabho janābhiprāyaṃ sāmānyam | “api tvayaṃ manuṣyajāra evābhipretaḥ syāt” athādityo'pi manuṣyajāraḥ | pārajāyika ityeṣaśabdaḥ || ayamevāsmin mantre “udī̍raya pi̱tarā̍ jā̱ra ā bhaga̍m (ṛ0 saṃ0 7, 6, 10, 1)”-ityabhipreto mantradṛśaḥ, nairuktānāṃ vā syāt | “tathā” punaḥ sati “strībhagaḥ” eva “syāt” | bhagaḥ “bhajateḥ” sevanārthasya | sa hi sevyate maithunārthibhiḥ puruṣaiḥ | jāro manuṣyaḥ, sa hi parakīyāṃ striyaṃ bhogena mātrīṅgikeṇa nirdayo bhūtvā jarayati vipariṇāmayati, mlānarūpāṃ karoti, na tathā nijo bharttā | taṃ ca dṛṣṭvā taddarśanenaivodīrita eva yathā striyāḥ bhaga upasthaḥ, puruṣaśiśnasaṃprayogātkaṇṭhatayā ādīrbhavati, tathaivāmagaṇiṣoktādihantānasmān yuṣmannimanthiṣūn dṛṣṭvodīraya tvamātmānaṃ he bhagavanna ! -ityevaṃ yojyaṃ jāraśabde manuṣyaviṣaye sati|
16|

Linked texts (1)