Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 43.9

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 43.9

Language
Sanskrit

43.9

'thā' ityaya copamāśabdaḥ || āha-kimudāharaṇam ? ucyate - "taṃ pra̱tnathā̍ pūrva̱thā vi̱śvathe̱mathā̍ jyeṣṭha̱tā̍tiṃ ba̱rhiṣada̍ṃ svarvi̱dam | pra̱tīcī̍naṃ vṛ̱jana̍ṃ dohase gi̱rāśuṃ jaya̍nta̱manu̱ yāsu̱ vardha̍se ( ṛ0 saṃ0 4, 2, 23, 1 )” | iti avatsāraḥ pañcadaśarcaṃ sūktamapaśyada vaiśvadevam, tasmin vaiśvadeve sūkte prathamāmevaitāṃ jagatīmapaśyat || vaiśvadeveṣu ca sūkteṣu ekadevatā api mantrā bhavantyeva | vāhavṛcye vājapeye marutvatī śatre viniyukteyam | carakādhvaryavaḥ punaranayā manthinaṃ gṛhṇanti | teṣāṃ punaḥ śrutiḥ, - "prajāpatervā ete cakṣuṣī yacchukrāmanthinau, asāvādityaḥ śukraḥ, candramā manthī" ityeva candradaivato'yaṃ mantraḥ| api vā “tasmai sūryāya havirā̱juho̍ta” - iti havanamantre sūryaśravaṇāt sūryadaivato'yam || śaunakastu dāśataye samāmnāye mantradevatā anukramamāṇaḥ “ko nu vām̐ mitrāvaruṇau ( ṛ0 saṃ0 5, 3, 9 sū0 )"-ityata ārabhya vaiśvadevānyekādaśasūktānyavocat | teṣāṃ "taṃ pratnathā̍ (ṛ0saṃ05, 3, 12,sū0)" ityetaccaturthaṃ sūktam | tena tanmatyā vaiśvadeva eṣa mantraḥ syāt | vājasaneyināṃ punaranayā śukro gṛhyate | sa ca mā prathamā saṃskṛtirityanenaindreṇa hūyate, tena teṣāmapyayamaindra eva | cārake punarādhvaryavaṃ śrutiḥ śuklāmanthinoḥ, tasmādetāvanyadevatau gṛhyete- 'athendrāya hūyete' iti || tena jñāyate-yadyapi havanamantra aindro manthinaḥ, tathāpi grahaṇamantro naindra iti | sa eṣa sarvathāpyevaṃ duravadhāradevatau mantraḥ, aniruktadevatāliṅgatvat || śaṇḍāmarkastvasurapu-
rodhasoḥ sammohanārthamanenāniruktadevatāliṅgena mantreṇānyataraḥ śukrāmanthinorgṛhyate| "śaṇḍāmarkā vā asurāṇāṃ purohitāvāstām"-ityupakramya “tāvetau śukrāmanthināvāvṛṇethām” ityuktvā “tāvapandyāthendrāyojuhuyuḥ”-ityuktam | tasmāttāvanenāniruktadevatāliṅgena mantreṇa sammohyete | saumyo vā syādayam, somo hyucyate manthipātreṇa śukrapātreṇa gṛhyamāṇaḥ, gṛhīto vā saptadaśaśastraśaṃsanābhiprāyeṇa | he bhagavan ! soma ! tamindraṃ vā vaiśvadevaṃ gaṇaṃ vā ‘jyeṣṭharājaṃ’ jyeṣṭhadīptim | atha vā jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarveṣāṃ devānāmindraḥ, sa yasya rājā, so'yaṃ jyeṣṭharāṭ vaiśvadevagaṇaḥ, taṃ jyeṣṭharājam | barhiṣyāhṛto yajvabhiḥ yaḥ sīdati, sa varhiṣat taṃ‘barhiṣadam’ svariva yo dṛśyate, saḥ svarhak,taṃ ‘svardṛśam’ sūryasamānadarśanamityabhiprāyaḥ | ‘āśuṃ’ śīghram | ‘jayantaṃ’ jetavyānasurādīn | tamevaṅguṇasaṃyuktamindraṃ vaiśvadevaṃ sagaṇāṃ he moma ! ‘yāsu’ kriyāsu ‘anuvarddhase’ punaḥpunaḥ saṃskriyase | sa tvaṃ kriyāsu tāsu tathāvāsthitastvaṃ ‘girā’ stutyā sahitaḥ tvaṃ ‘pratīcīnaṃ’ yajñābhimukham indraṃ vaiśvadevaṃ vā gaṇam avasthāpya svavīryeṇa tarpayitvā asmai yajamānāya ‘vṛjanaṃ’ dhanaṃ ‘dhokṣe’ dhokṣi prakṣārayasi | kathaṃ punaḥ dhokṣi indraṃ vaiśvadevaṃ vā gaṇam ? ‘pratnathā’ cirantanā iva | ye maharṣayo bhṛgvādayaḥ, teṣāṃ yathā dugdhavānasi, tathā asmākamapi dhokṣi | api ca ‘viśvathā ṛṣiputrakāṇāmṛṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ yathā dugdhavānasi, tathāsmākamapi dhokṣi | api ca ‘imathā’ yathā varttamānakālīnānāṃ yajamānānāṃ dhokṣi, tathaivāsmākamapīti | evameṣa yathābhimatadevaṃta yojyaḥ ||
imathetyetasmāt prasaktamucyate, -“ayam” ityasya śabdasya kā vyutpattiriti ? ucyate-“etataraḥ” hi āgatatara āsannataraḥ “amuṣmāt” duramdhāt bhavati, so'yamityucyate ||
“asāvityasya kā vyutpattiriti ! ucyate,- “amī astataraḥ” asmāt kṣiptatara iva viprakṛṣṭatvād bhavati | āha-kutaḥ kṣiptataraḥ ? ucyate- “asmāt” etatarāt || asāvityetasmāt prasaktamucyate,-“amuthā, yathā asau iti vyākhyātam” ‘amuthā’ ityetad yathāsau ityanena vyākhyātam | ya evārtho yathā'sāvitya nena śabdenokto bhavati, sa evārthaḥ amuthetyanenāpyukto bhavati |
16 |

Linked texts (1)