Yāska's Nirukta 5.6
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 5.6
- Language
- Sanskrit
5.6.1
“ anvadhyāyañca ” | chandasi cetyarthaḥ | kaścit chandasyeva bhavati, na bhāṣāyām | kaścidbhāṣāyāmeva, na cchandasi | kaścidubhayatra, ityato vibhāgena pradarśyate || āha,-kimudāharaṇamityetasyopamārthīyasya ?, kā copamāśabdasya vyutpattiriti ?, || ucyate--upagamya taithāguṇairmīyata ityupamā | “ agnirivendra iveti ”-ityetadatrodāharaṇam | tapasaḥ putro manyurnāma, tasyeyamārtham || āha,-nanu sarva evāyamṛgyajuḥsāmātharvātmako brahmarāśirrādityāntarapuruṣasya bhagavato hiraṇyagarbhaprāṇasyāryametareyake rahasyabrāhmaṇe “śatarcino madhyamāḥ ”-ityevamādyanuparikramya punaḥ paryyāvṛttya “ etameva santaṃ śatarcina ityācakṣata etameva santaṃ gṛtsamada ityācakṣate ”-ityevamādinā krameṇa mantradṛkśabdān prāṇe, nigamayati | athāpīdṛśaḥ śaunakena sanddaśaḥ, yasyāmārṣīṇi vidyante | mā na smṛtiḥ || ‘śrutismṛtyorvirodhe śrutireva garīyasī ’-iti nyāyavidaḥ khalvapi paṭhanti--“ virodhe tvanapekṣaṃ syāt ( jai0 sū0 1, 3, 3 )”-iti | tasmāddidoṣābhidhānamanarthakameveti ? || ucyate-na hyekasmādātmanaḥ pariśayamātraśeṣaḥ san śaunakaḥ kuryyāt | paśyato hyubhāvapi | tena kṣetrajñānubhāvapi mantrābhivyaktau vyāpṛtau | buddhidevatātvena hiraṇyagarbhaḥ kṣetrajño'vasthitaḥ sarvabhūtānāṃ karmavipākānurūpa-
5.6.2
khyeṇa yamarthaṃ śabdaṃ vā darśayati | taditaro viśiṣṭakarmakārī kṣetrajño buddhisyaḥ paśyati | tatraivaṃ mati vasiṣṭhādirmantradṛk kṣetrajñastenaivopadarśitaṃ mantraṃ paśyatītyubhayamupapadyate | evaṃ satyubhāvapi yāthātmyatastāvadanusandheyau mantraprayogakāla ubhayorarthavattvāya || yat punaretaduktaṃ bhavatā-śrutismṛtyorvirodhe śrutiranapekṣyā-iti | na hi virodho'styubhayorapi sandhoyamānayoḥ | api ca śrutipūrvakamevedaṃ smaraṇaṃ, na svatantram | tāṇḍake hi rahasyabrāhmaṇaṃ darśayati-“ yat sāmnā stoṣyan syāt, tatsāmopadhāvet | yasyāmṛci tāmṛcam | yadārṣaṃ tamṛṣim”-iti || tatra yaduktam-smṛtiriyamiti || tadayuktam || tasmādvaktavyameva viśiṣyārṣamiti || triṣṭubeṣo, mānyavī, śyenādiṣu niṣkevalye śasyate | manyuḥ punarindra eva, “manyurindro manyurevāsaṃ devo manyurhotā varu̍ṇo jātavedāḥ | (ṛ0saṃ08,3,18, 2 )” māhābhāgyāt karmapṛthaktvācca-athavā devatāntaram, pṛthagabhidhānaśrutyabhisambandhāt || āha-nanu mānyavo mantro māhendragrahayajisannidhau niṣkevalye śasyamāno mahendramabhihitasaṃskāreṇāsamartha eva vaktum || atha kimarthamayaṃ niṣkevalye śasyate iti ? ,|| ucyate,-anyadeva hi śrutyabhivyaṅgyamapūrvamāgadupakārāṅgabhūtaṃ māhendragrahayajijyaṅgasyāpūrvasya | api vā śrutisaṃyogāt prakaraṇe stautiśaṃsatī kriyotpattiṃ vidadhyātāmiti nyāyavido yājñikāḥ paṭhanti | vakṣyati cāyamapi,-“itīmā devatā anukrāntāḥ sūktabhājo havirbhāja ṛgbhājaśca bhūyiṣṭhāḥ ( 7, 3, 1 )”-iti | sa eva manyustutibhāk eva | yathā “abhi tvā śūra (ṛ0 saṃ0 5 |
5.6.3
21 | 2 )” iti indra eva tasminniṣkevalye, yathā “āpo hi ṣṭhā (ṛ0 saṃ0 7, 6, 5, 1 ) ”--ityāpa āgnimārute, sūryādaya āśvine, evam || he 'manyo !' 'sahure' sahanaśīla ! etasmin śatrūṇāmabhibhavanakāle pratyupasthite 'hūtaḥ' āhūtaḥ san asmābhiḥ, 'senānīḥ' senāpraṇetā 'naḥ' asmākam 'edhi' bhava | tataśca 'agniriva' 'tviṣitaḥ' dīptastvaṃ tejasā 'sahasva' abhibhava tānasmacchatrūn | 'hatvāya' hatvaiva yadeteṣāmasmacchatrūṇāṃ 'vedaḥ' dhanaṃ tat tvamādāya teṣāmasmatkrodhānām 'ojaḥ' balaṃ 'mimānaḥ' nirmāya yathāvastu yathārhaṃ 'vibhajasva' | ye'pi ca keciddhatāṃvaśiṣṭāḥ 'mṛdhaḥ' mṛdhukāriṇaḥ asmadviṣaḥ asmattaḥ pratyājihīrṣantyetaddhanam, teṣāmojo mimānaḥ tūlapiṇḍāṃ kiyadavaśiṣṭabalā hyete na śaktāḥ pratyāhartumityevaṃ mimānastāvanmātraśeṣabalān kṛtvā tvaṃ 'vinudasva' etān dūraṃ prakṣipa apunarāgamanyāya || dvitīyamudāharaṇametasyaiva- "i̱haivaidhi̱ māpa̍ vyoṣṭhā̱ḥ parva̍ta i̱vāvi̍cācaliḥ | indra̍ ive̱ha dhru̱vasti̍ṣṭhe̱ha rā̱ṣṭramu̍ dhāraya || (ṛ0 saṃ0 8, 8, 31, 2)" anayā cānuṣṭubhā dhruva āṅgiraso rājānamabhiṣiṣeca | 'ihaiva' rāṣṭre tvam 'edhi' bhava | 'mā' cātastvam 'apa vyoṣṭhāḥ' | 'parvata iva' 'avicācaliḥ' avicalanaśīlaḥ | 'indra iva' ca 'iha' 'dhruvaḥ' śāśvataḥ 'tiṣṭha' | sthitvā ca idaṃ 'rāṣṭram' 'iha' 'u' eva vibhūtiyogena sthitaṃ 'dhāraya'-ityāśīḥ || bhāṣāyāṃ prasiddhameveti kṛtvā nodāharaṇaṃ paṭhitam | athavā ete eva--'agniriva tīkṣṇaḥ' 'indra iva vikrāntaḥ' |
5.6.4
"kileti vidyāprakarṣe" vijñānātiśaya ityarthaḥ | anyata upaśrutyātiśaya ityarthaḥ | anyata upaśrutyātiśayenāvadhāryānyasmā ācaṣṭe kaścit--"evaṃ kila" etadāsīdyuddhamiti |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit