Yāska's Nirukta 6
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 6
- Language
- Sanskrit
6.1
“na nūnamasti (ṛ0 saṃ0 2,4, 10,1)''-iti | vicāryametanmamattatāvat,-adyatanaṃ havirmama nāstīti | nakāraṃ dṛṣṭvādyatanaśabdo'dhyāhṛta ācārryeṇa | pratiṣedhe hi sati pratiṣedhyenāpyavaśyaṃ bhavitavyamiti | ete ca mantraikadeśā eva santo'dhyāhārāḥ padātirekādadhyayanakāle nādhīyante | te tvarthanirvacanakāle prakāśayitavyāḥ || athāpi syāt śvastanaṃ bhaviṣyatīti, 'no śvaḥ' idaṃ tāvadasmadarthameva niruktaṃ sadasmatto vyāpannamadya, śvastane kā pratyāśā | kiṃ kāraṇaṃ ? 'kastadveda yadadbhutam' | .ko hi nāma tadveda jānāti, yadadbhutamairnutpannaṃ kasya bhaviṣyatīti mama vā anyasya vā iti || kasmātpunarna vijñāyata iti ? ataḥ-yasmāt 'anyasya cittamabhisañcareṇyam' sañcaraṇaśīlamanavasthitamityabhiprāyaḥ | 'uta' uta, api, atheti cchandasi samānārthāḥ | etadadyatanaṃ haviḥ 'ādhītam' ādhyātamabhipretaṃ sat | mayā mamedamityevaṃ, tathāpi 'vinaśyati' evānyasmai pradīyate | tatraivaṃ sati śvastanamasmākaṃ bhaviṣyatīti kuta etaditi samastārthaḥ ||
gṛtsamadasyeyamārṣam | pṛṣṭhyasya caturthe'hani marutvatīye śasyate | 'nūnam' iti padapūraṇa evai | 'sā' dakṣiṇā 'te' tava yā putrabhāvake karmaṇi | sā kiṃ karotu ?, 'prati dugdhām' | kim ?, 'varam' | karmaṇo dakṣiṇāguṇakāt phalaprāptistasyāpi tu dakṣiṇāyāmupacaryyate | kasmai ?, 'jaritre' stuvate yajamānāya | kiṃlakṣaṇā ?, 'maghonī' maghavato hiraṇyadhānyādidhanena saṃyuktā, tadvatītyarthaḥ | kiṃca, he indra 'śikṣa' dehi | kasmai ? 'stotṛbhyaḥ'" ṛtvigbhyo'nukāmān | kiṃca, 'māti dhak' māsmānatihāyātīsyānyebhyo dehīti mā dā ityarthaḥ | asmabhyaṃ tāvaddehi, tato'nyebhyo'pi dāsyasi vetyabhiprāyaḥ | kiṃca, 'bhago naḥ' dhanaṃ no'stu | yena kiṃ kuryyāma ?, 'bṛhadvadema' mahadūrjitaṃ vadema dīyatāṃ bhujyatāmiti | kva ?, 'vidathe' yajñe | athavā sve gṛhe | kiṃca, yuṣmadanugrahācca 'suvīrāḥ' vīravanto bhavema putravanto yadyaputrāḥ | eva ayaṃ matvarthīyaḥ suḥ | atha punaḥ putravanta eva, tataḥ kalyāṇavīrā iti samastārthaḥ ||
vriyate hyasau |
dīyate hi tat |
yajñe hi yatkiñcidavigatarddhikaṃ kṛtaṃ bhavati, tadidaṃ samarddhayati, viśiṣṭaṃ hi yajñasya sādhanametaditi |
dakṣiṇā | dakṣiṇāṃ
sā hi dakṣiṇasyāṃ vediṃśroṇau, agreṇa gārhapatyaṃ, jaghanena sadaḥ, dakṣiṇenāgnīdhrīyaṃ gatvā antarvediṃ sthitvā antareṇa cātvālotkarau tamāgnīdhraṃ dhotsṛjyamānā gacchantīti
prāṅmukhasya prajāpateryato dakṣiṇo hasto babhūva, sā dakṣiṇā digabhavat |
utsāhārthasya, -sa hyutsāhavān bhavati karmasu, na tathā savyaḥ |
dānārthasya, tenaiva hi prāyeṇa dīyate |
-tena hi hanyate | na, anyenāpi kenacidaṅgena hanyate | evaṃ yo hantavyo bhavati tasya
ayameva tu
śīghra ityarthaḥ ||
parivṛddhaṃ tadvaditi-iti |
nānāprakāraṃ mārayatītyarthaḥ |
gatyarthe varttamānasya, gacchatyevāsāvabhimukhaḥ śatrūn |
vikramārthasya, vikrānto hyasau bhavati
6.2
“sīmiti” ayaṃ “parigrahārthīyo vā padapūraṇo vā” | “prasīmādityo asṛjat ṛ0 saṃ0 (2, 7, 9, 4)”| asyāmeva tāvadubhayamapi pradarśayati | tataḥ parigrahārthīyatve dvitīyamudāharaṇaṃ vakṣyati || gṛtsamadasya tatputrasya vā kūrmasyeyamārṣam, triṣṭup, saurī | “prasīmādityo asṛjadvidharttā ṛtaṃ sindhavo varuṇasya yanti | na śrāmyanti na vimuñcantyete vayo na paptū raghuyā parijman ||” sūryyaḥ punarasyāṃ varuṇanāmnā stūyate | prāsṛjatsūryo raśmīn | sīmiti padapūraṇaeva | kuto'pītyavivakṣitamevaitat padapūraṇapakṣe || atha parigrahārthīyaṃ sarvameva parigṛhṇāti“prāsṛjatsarvata iti vā”| ‘vidharttā’ vidhārayitā, rasānāṃ, raśmīnāṃ vā, svaraśmijālāntargatasya vā, bharttā sarvasya jagataḥ | ‘ṛtam’ udakamādāya, pṛthivīlokādantarikṣalokācca | ‘sindhavaḥ’ syandanoḥ sūryyaraśmayaḥ, te hi ādityamaṇḍalāt nyañco varttamānāḥ syandante varṣakāle, sūryyeṇa prasṛṣṭā udakamādāya sārvalaukikaṃ ‘varuṇasya’ sūryyasya sthānaṃ maṇḍalaṃ ‘yanti’ | tadevamapyaniśamutsargādānalakṣaṇaṃ svakarma kurvāṇāḥ ‘na śrāmyanti’ | ‘na’ vā śrāntā api santo virāgādvāpyetat karma‘vimuñcanti ete’| kathaṃ punaḥ patanto na śrāmyanti ?, kiṃ śanakaiḥ ?, na ‘vayo na’ vaya iva pakṣiṇa iva śīghraṃ ‘paptuḥ’ patantaḥ ‘raghuyā’ laghvyā ladhvyā śīghrikayā gatyāpi ‘parijmana’ parijmantaḥ parigacchantaḥ sarvamapyetajjaganna śrāmyanti na vimuñcantyetat karma || etadguṇayuktānāmapyeteṣāṃ sūryya eva pravisarge saṃyame ca īśvara ityevaṃ sūryyasya stutireṣā |
7 |
6.3
“visīmṛtaḥ suruco vena āvāriti ca”| idaṃ dvitīyamudāharaṇam brahmajñānamityūk |
“brahma̍ jajñā̱naṃ pra̍tha̱maṃ pu̱rastā̱dvisī̍mataḥ su̱ruco̍ ve̱na ā̍vaḥ | sa bu̱dhnyā̍ upa̱mā a̍sya vi̱ṣṭhāḥ sa̱taśca̱ yoni̱masa̍taśca̱ viva̍ḥ ||” ( ya0 vā0 saṃ0 13, 3 ) | sāmavedasaṃhitāyāmapi ( cha0 a0 4, 1, 3, 9 ) | vāmadevaputro nakulo'nayā triṣṭubhā ādityaṃ tuṣṭāva | pravargye viniyuktā rukmopadhāne cāgnicayane | ‘brahma’ ādityākhyaṃ ‘jajñānam’ jāyamānaṃ ‘prathamam’ anutpanneṣu anyeṣu āditaḥ, ‘purastāt’ prācyāṃ diśi, tadudayopalakṣitenaiva prācyāḥ prācītvam | ‘vi āvaḥ’ vyavṛṇot, vivṛtānakarot | ‘surucaḥ’ praśastarogracanān raśmīn ‘sīmataḥ’ sarvataḥ | 'kiñca, ‘saḥ’ ‘venaḥ’ medhāvī ‘budhnyāḥ bughnamantarikṣaṃ tadavayavabhūtā yā diśaḥ ‘upamāḥ’ upanirmātryaḥ, tāsu hyetatpratiṣṭhitaṃ sarvamupanirmāyate jagadityetat, tasmāttā evopanirmātrya ucyante | ‘viṣṭhāḥ’ visthāḥ, -tāsu hyetajjagadvibhaktaṃ tiṣṭhatīti tā eva viṣṭhāḥ | ‘sataśca’ abhivyaktasya sthūlasya ‘asataśca’ anabhivyaktasya sūkṣmasya ‘yoniṃ’ sthānam ‘vivaḥ’ vyavṛṇodityarthaḥ | ādityodaye hyevaṅguṇayuktā diśo'bhivyajyanta ityabhiprāyaḥ || athavā budhnyā āpa āntarikṣāstā upamā ityevamādi sarvaṃ yojyam ||
6.4
“tva iti vinigrahārthīyaṃ sarvanāmānudāttam” nipātatvenaitadapi sandihyate | vakṣyati hi “nipāta ityeke” iti | ataḥ tvaṃ iti hyaivaṃ nipātakāṇḍa udāhriyate saṃśayapariśodhanāya || tva ityetadvinigrahārthīyamiti vyākhyātam | kimu tat sarvanāma vipratipannasvaratvāt svaramapyavadhārayan abhyānudāttamityāha, kathaṃ punarvipratipannasvarametaditi ? ucyate-‘prātipadikamyāmanta udāttaḥ’ ityautsargikaṃ lakṣaṇam ( phi0 sū0 1, 1 ) ; anyatra cāpavādāt, lakṣaṇavido'pi cāsyāpavādaṃ paṭhanti aṃśana-‘tvantvanemasamasimaṃtyanuñcāni ( phi0 sū0 4, 9 )’ iti |
7 |
6.5
“arddhanāmetyeke”| arddhasyaitannāmetyevameke ācāryā manyante| vakṣyati cāyamapi “tvo
nema ityarddhasya (niru0 3, 4, 1)”—iti | tadetat prakaraṇopapadābhyāmadhyavaseyam,— arddhanāma ? ka sarvanāma iti |
7 |
yathātra sarvanāma tatheyamṛgudāhriyate—
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit