Yāska's Nirukta 6.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 6.1
- Language
- Sanskrit
6.1
“na nūnamasti (ṛ0 saṃ0 2,4, 10,1)''-iti | vicāryametanmamattatāvat,-adyatanaṃ havirmama nāstīti | nakāraṃ dṛṣṭvādyatanaśabdo'dhyāhṛta ācārryeṇa | pratiṣedhe hi sati pratiṣedhyenāpyavaśyaṃ bhavitavyamiti | ete ca mantraikadeśā eva santo'dhyāhārāḥ padātirekādadhyayanakāle nādhīyante | te tvarthanirvacanakāle prakāśayitavyāḥ || athāpi syāt śvastanaṃ bhaviṣyatīti, 'no śvaḥ' idaṃ tāvadasmadarthameva niruktaṃ sadasmatto vyāpannamadya, śvastane kā pratyāśā | kiṃ kāraṇaṃ ? 'kastadveda yadadbhutam' | .ko hi nāma tadveda jānāti, yadadbhutamairnutpannaṃ kasya bhaviṣyatīti mama vā anyasya vā iti || kasmātpunarna vijñāyata iti ? ataḥ-yasmāt 'anyasya cittamabhisañcareṇyam' sañcaraṇaśīlamanavasthitamityabhiprāyaḥ | 'uta' uta, api, atheti cchandasi samānārthāḥ | etadadyatanaṃ haviḥ 'ādhītam' ādhyātamabhipretaṃ sat | mayā mamedamityevaṃ, tathāpi 'vinaśyati' evānyasmai pradīyate | tatraivaṃ sati śvastanamasmākaṃ bhaviṣyatīti kuta etaditi samastārthaḥ ||
gṛtsamadasyeyamārṣam | pṛṣṭhyasya caturthe'hani marutvatīye śasyate | 'nūnam' iti padapūraṇa evai | 'sā' dakṣiṇā 'te' tava yā putrabhāvake karmaṇi | sā kiṃ karotu ?, 'prati dugdhām' | kim ?, 'varam' | karmaṇo dakṣiṇāguṇakāt phalaprāptistasyāpi tu dakṣiṇāyāmupacaryyate | kasmai ?, 'jaritre' stuvate yajamānāya | kiṃlakṣaṇā ?, 'maghonī' maghavato hiraṇyadhānyādidhanena saṃyuktā, tadvatītyarthaḥ | kiṃca, he indra 'śikṣa' dehi | kasmai ? 'stotṛbhyaḥ'" ṛtvigbhyo'nukāmān | kiṃca, 'māti dhak' māsmānatihāyātīsyānyebhyo dehīti mā dā ityarthaḥ | asmabhyaṃ tāvaddehi, tato'nyebhyo'pi dāsyasi vetyabhiprāyaḥ | kiṃca, 'bhago naḥ' dhanaṃ no'stu | yena kiṃ kuryyāma ?, 'bṛhadvadema' mahadūrjitaṃ vadema dīyatāṃ bhujyatāmiti | kva ?, 'vidathe' yajñe | athavā sve gṛhe | kiṃca, yuṣmadanugrahācca 'suvīrāḥ' vīravanto bhavema putravanto yadyaputrāḥ | eva ayaṃ matvarthīyaḥ suḥ | atha punaḥ putravanta eva, tataḥ kalyāṇavīrā iti samastārthaḥ ||
vriyate hyasau |
dīyate hi tat |
yajñe hi yatkiñcidavigatarddhikaṃ kṛtaṃ bhavati, tadidaṃ samarddhayati, viśiṣṭaṃ hi yajñasya sādhanametaditi |
dakṣiṇā | dakṣiṇāṃ
sā hi dakṣiṇasyāṃ vediṃśroṇau, agreṇa gārhapatyaṃ, jaghanena sadaḥ, dakṣiṇenāgnīdhrīyaṃ gatvā antarvediṃ sthitvā antareṇa cātvālotkarau tamāgnīdhraṃ dhotsṛjyamānā gacchantīti
prāṅmukhasya prajāpateryato dakṣiṇo hasto babhūva, sā dakṣiṇā digabhavat |
utsāhārthasya, -sa hyutsāhavān bhavati karmasu, na tathā savyaḥ |
dānārthasya, tenaiva hi prāyeṇa dīyate |
-tena hi hanyate | na, anyenāpi kenacidaṅgena hanyate | evaṃ yo hantavyo bhavati tasya
ayameva tu
śīghra ityarthaḥ ||
parivṛddhaṃ tadvaditi-iti |
nānāprakāraṃ mārayatītyarthaḥ |
gatyarthe varttamānasya, gacchatyevāsāvabhimukhaḥ śatrūn |
vikramārthasya, vikrānto hyasau bhavati
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit