Yāska's Nirukta 62
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 62
- Language
- Sanskrit
62.2
'turvvani (20)'-ityetadanavagatam | “tūrṇametadāyanti” - iti śabdasamādhiḥ | “tīrtham” abhidheyam | “suvāstvā adhi turvvani-(ṛ0 sa0 6, 1, 35, 7 )” iti nigamaḥ | asya ṛkpādasya ṛkkleśāpekṣī nirṇayaḥ | sarvasyā api ca tasyā ṛco yathaiāyaṃ pādaḥ, tasyā yā anyā ādhastyā ṛk, tadapekṣo nirṇayo yataḥ, atastasyā ṛcaḥ ādhastyāyāḥ saṅkṣipyārthamāha bhāṣyakāraḥ “idaṃ ca me'dādidaṃ ca me'dādityṛṣiḥ pramaṅkhyāyāha”-iti | idaṃ ca dravyajātaṃ, mama dattavānasau rājetyevaṃ prasaṅkhyāya parisaṅkhyānaṃ kṛtvā, ṛpirāha uktavānityarthaḥ || katamā punarasau ādhamatyā ṛka, yasyāyamarthaḥ saṅkṣipyate ? iti | ucyate“ardānme pauru kutsayaḥ pañcāśataṃ trasadasyurvvadhūnām | maṃhiṣṭho aryaḥ satpatiḥ (ṛ0 saṃ0 6, 1, 35, 6 )” |
saubhareḥ kāṇvasyeyamārṣam, parā ca, dānapraśaṃsā | yaḥ 'adāt' 'me' mama, 'paurukutsyaḥ' bahuśatrukattiṃtuḥ putraḥ 'trasadasyuḥ' dasyutrāsanaḥ | kimadāt ? 'pañcāśataṃ vadhūnām' pañcāśata voḍhavyānāṃ kanyānām | 'maṃhiṣṭhaḥ' pūjyatamaḥ | 'aryaḥ' īśvaraḥ | 'satpatiḥ' ca satā pālayitā ca | evalakṣaṇaḥ paurukutsyaḥ trasadasyuḥ, mama dattavān pañcāśataṃ vadhūnām | āha-kimetadevādāt ? netyucyate, ida ca yaduktam, uttaraṃ ca yad vakṣyate | kataga punarasāvuttarā ṛka ? iti | ucyate
apyetat,-yaduktam, api ca yadidat vakṣyamāṇamiti 'uta'--śabda evamubhayaṃ sambhāvayati| 'me' mama 'prayiyoḥ'pragamyate yena,tat prayiyuḥ,dhanam annādi,tasya prayiyoḥ dhanasya,bahvadāt| tābhiḥ kanyābhiḥ saha 'vayiyoḥ' ūyata iti vayiyuḥ vastrādi, tasya ca bahvadāt | 'tisṝṇāṃ saptatīnāṃ' gavām | 'śyāvaḥ' śyāmavarṇaḥ vṛṣaḥ, śyāmavarṇānā 'praṇetā' prakarṣeṇa netā agratogāmī | 'bhuvadvasuḥ' bhāvayitā vasūnām | 'praśastaḥ' pūjanalakṣaṇaḥ | 'diyānāṃ' dānārhāṇām, dayā yā, tāmā 'patiḥ' | tāśca gā etatsaṃkhyāyuktāḥ, etadguṇayuktāśca mahyamadāt | ka punarayamadāt ? || 'suvāstvā" suyutināmāyau nayāḥ "adhiturvane" tīrthe'dhi, etat adāt mahyam | "suvāstuḥ nadī" "turva tīrtha bhavati" "tūrṇa" hi "etat" avagāhanāthaim "āyānti" atra dānasambandhāt suvāstuśabdo nadyabhidhānam, prasiddha hi nayā dānam, nadīsambandhācca turvaśabdo'pi tīrthābhidhāyaka ityupapattiḥ | nigamārthaprakāśanāyaivāsaṅgato'pi anvīśritavya evārtha ityetat pradarśitamācāryeṇa |
4|
19|
62.3
"naṃsante ( 21 )"--ityetadanavagatam | "namante" ityavagamaḥ | "ku̱vinnaṃsa̍nte" iti nigamaḥ || "tām̐ ā ru̱drasya̍ mī̱ḷhuṣo̍ vi̱vāse ka̱vinnaṃsa̍nte ma̱ruta̱ḥ puna̱rnaḥ | yatsīmvantī̍jihīḷi̱re yadā̱vira̱ tade̱ne īmahe tu̱rāṇā̍m || ( ṛ0 saṃ05, 4, 28, 5 )" iti || vasiṣṭhasyeyamārṣam | 'tān' ahaṃ 'mīḷahuṣaḥ' marutaḥ varṣasya sektṝn dhanavataḥ, balavataḥ vā 'āvivāse' abhimukhyena sthitvā paricarāmi | kiṃlakṣaṇān punaḥ marutaḥ āvivāse ? 'rudrasya' indrasya svabhūtān, āptān vā | athavā mīḍhuṣa iti rudraviṣayaṃ ṣaṣṭhayekavacanāntaṃ syāt, mīḍhuṣo rudrasya svabhūtāniti || kasmāt punastānahaṃ paricarāmi ? yasmāt te 'marutaḥ' "kuvit" bahu "naṃsante" "namante" "punaḥ" varṣādyupakāreṇa asmān prati namante, prahrībhavanti | kiṃca, 'yatsasvattāṃ' yaccharīragatam 'enaḥ' 'jihīḷire' lajjayanti, yacca 'āviḥ' prakāśam, 'tat' evamprakāramubhayalakṣaṇamapi enaḥ asmān jihīḷire lajjayanti | tadeṣāṃ marutāṃ 'turāṇāṃ' tvaramāṇānāṃ prasādena ubhayalakṣaṇamapi "ava-yajemahi' nirgudemahi, ityetat 'īmahe' anena paricāreṇa ārādhyaitān maruta iti |
15 |
62.4
"nasanta ( 22 ) ityetadupariṣṭāt" dvādaśādhyāye "vyākhyāsyāmaḥ"-"'abhi pravanta̱ sama̍neva̱ yoṣoḥ ( ṛ0 saṃ0 3, 8, 11, 3)" iti vyākhyāne "nasatirgatotikarmā vā namatikarmā vā"-iti |
15 |
62.5
"āhanasaḥ ( 23 )" ityetadanavagatam | "āhananavantaḥ"-ityavagamaḥ || "ye te madā āhanasaḥ" - iti nigamaḥ, || "pa̍ri̱ soma̱ pra dha̍nvā sva̱staye̍ nṛbhi̍ḥ punāno a̱bhi vā̍sayā̱śiram || ye te̱ madā̍ āhunaso vihāya̍sa̱stebhi̍rindraṃ codaya̱ dāta̍ve ma̱gham || (ṛ0 saṃ0 7, 2, 33, 5)" iti || pāvamānī saumī | kaverbhārgavasyeyamārṣam | jagatī || he bhagavan ! 'somaḥ !' 'paripra'dhanva' pariprakṣara, etasmāt daśāpavitrāt | 'svastaye' svastyayanāya asmākam | 'nṛbhiḥ' etaiḥ ṛtvigbhiḥ, 'punānaḥ' pūyamānaḥ | kiṃca, 'abhivāsaya' abhipracchādaya, abhibhāvaya vā | 'āśiram' tṛtīyasavane | kiṃca, "ye te madā āhanasaḥ" ye te madāḥ tava "āhananavantaḥ" "vañcanavantaḥ" sammohayitāraḥ, "vihāyasaḥ"mahāntaḥ, "taiḥ" "indraṃ" "codaya" preraya, "dātave" "dānāya" "maghaṃ" dhanam | yathāsmākaṃ tairmadairnabhihatacetāḥ san dadyāt maghaṃ dhanamityarthaḥ |
15 |
62.24
upādarśi śundhyuvaḥ śundhyurādityo bhavati śodhanāttasyaiva vakṣo bhāsā'bhyūḍhamidamapītaradvakṣa etasmādevābhyūḍhaṃ kāye śakunirapi śundhyurucyate śodhanādevodakacaro bhavatyāpo'pi śundhyava ucyante śodhanādeva nodhā ṛṣirbhavati navanaṃ dadhāti sa yathā stutyā kāmānāviṣkuruta evamuṣā rūpāṇyāviṣkurute'saddhānnaṃ bhavatyannasādinīti vānnasāninīti vā || "sasato bodhayantī śaśvattamāgātpunareyuṣīṇām |” svapato bodhayantī śāśvatikatamā''gāt punareyuṣīṇāṃ puna-0 rāgāminīnām |
1 ||
1, 7, .4 ) | kakṣīvata ārṣam | aupasī | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || “upo adarśi” upaśliṣṭā dṛśyata iyamuṣāḥ || kasya ? “śundhyuvaḥ” śodhayiturādityasya, ādityo hi yadapyaśuci bhavati, tadapi raśmibhiḥ spṛṣṭvā śucīkaroti | “sūryūḥ pavitramucyate”-iti vakṣyati | tamāṃsi vā śodhayatīti śundhyuḥ, tasya śundhyuvaḥ || kathaṃ punarupaśliṣṭā dṛśyate ? “vakṣo na” vakṣa iva, yathā tasya svabhāsaḥ svamprakāśajālaṃ bakṣobhūtametasmin maṇḍale'dhyūḍham, evamiyamuṣā etasmin maṇḍale upaśliṣṭā dṛśyate, sannikarṣāt || prāsaṅgikamucyate śabdasāmānyāt - “idamapītarat” “vakṣaḥ” puruṣavakṣaḥ, paśuvakṣo vā aṅgam “etasmādeva” vahaterdhātoḥ ( bhū0 pa0 ), idam “adhyūḍham” adhipraveśitameva “kāye” śarīre bhavati | “śakunirapi” ya eṣa maṅgurnāma, ayamapi “śundhyurucyate” “śodhanādeva” yo hi “udakacaro bhavati” nityaśuddha eveti śundhyuḥ | “āpo'pi śundhyava ucyante” tā api hi śodhayanti | evaṃ tāvadiyam uṣāḥ ādityasya vakṣa ivopaśliṣṭā dṛśyate | kiñca, iyamevaupā “nodhā ivāvirakṛta priyāṇi” “nodhā ṛṣirbhavati” sa hi “navanaṃ” stotraṃ devatāḥ prati “dadhāti” | “sa yathā” svamukhodīrṇayā “stutyā” priyāṇyātmanaḥ “kāmān” snān kāmākhyāni “āviṣkurute” āviṣkṛṇoti, prakāśayati devatāḥ prati | “evam” iyam “uṣāḥ” svātmana evodīrṇena prakāśena “rūpāṇi” janānām “āviṣkurute” prakāśīkurute | kiñca, iyamevauṣāḥ “admasanna sasato bodhayantī” “adma annam” tat pratikartta vyatayā sīdati, tadvā sanoti, sambhajata iti admasan gṛhādhikāre niyuktā anna sādhikā strī | sā yathā prātareva kṣīrādyupādānārthaṃ sasataḥ “svapataḥ” janān dohakādīna bodhayantī annaṃ sādhayiṣyantī, evamuṣā api janān vodhayantī | tatkāle hi te itikarttavyārthe janāḥ pratibudhyante | tenaitayaiva bodhitā bhavanti || āha-kadā punaretadbhavati ? iti | ucyate-yadā “śaśvattamāgāt” “śāśvatikatamā” nityatamā “āgāt” āgacchati, tadaiva janān bodhayati, evamuṣā rūpāṇyāviṣkurute | evaṃ ca vakṣa ivoprā āśliṣṭā ādityasya dṛśyate | āha-kā vā gā śaśvattamā iyamuṣāḥ ? iti | ucyate-“punareyuṣīṇām” “punarāgāminīnām”- ityarthaḥ | yā etāḥ kāścidgatva punarāgacchanti, nāḥ punareyuṣyo gāvaḥ, anyā vā, tāsāṃ punareyuṣīṇāmiti nirdhāryyati | eṣaiva śaśvattamā śāśvatikatamā | evametasmin mantre, sāmarthyādadmasadanyannasādhikā strī ucyate, sā hi tatkāle janān dohakādīna bodhayati, uṣā api ca tatkāla evāgacchatīti, evamupamānamupapadyata ityupapattiḥ || anye tu makṣikāmadmasad manyante, sāpa anna sediti, sanoti vāa tatkāle na pratibudhyamānā anyān bodhayatīti' |
16 |
1 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit