Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 62.24

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 62.24

Language
Sanskrit

62.24

upādarśi śundhyuvaḥ śundhyurādityo bhavati śodhanāttasyaiva vakṣo bhāsā'bhyūḍhamidamapītaradvakṣa etasmādevābhyūḍhaṃ kāye śakunirapi śundhyurucyate śodhanādevodakacaro bhavatyāpo'pi śundhyava ucyante śodhanādeva nodhā ṛṣirbhavati navanaṃ dadhāti sa yathā stutyā kāmānāviṣkuruta evamuṣā rūpāṇyāviṣkurute'saddhānnaṃ bhavatyannasādinīti vānnasāninīti vā || "sasato bodhayantī śaśvattamāgātpunareyuṣīṇām |” svapato bodhayantī śāśvatikatamā''gāt punareyuṣīṇāṃ puna-0 rāgāminīnām |
1 ||
1, 7, .4 ) | kakṣīvata ārṣam | aupasī | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || “upo adarśi” upaśliṣṭā dṛśyata iyamuṣāḥ || kasya ? “śundhyuvaḥ” śodhayiturādityasya, ādityo hi yadapyaśuci bhavati, tadapi raśmibhiḥ spṛṣṭvā śucīkaroti | “sūryūḥ pavitramucyate”-iti vakṣyati | tamāṃsi vā śodhayatīti śundhyuḥ, tasya śundhyuvaḥ || kathaṃ punarupaśliṣṭā dṛśyate ? “vakṣo na” vakṣa iva, yathā tasya svabhāsaḥ svamprakāśajālaṃ bakṣobhūtametasmin maṇḍale'dhyūḍham, evamiyamuṣā etasmin maṇḍale upaśliṣṭā dṛśyate, sannikarṣāt || prāsaṅgikamucyate śabdasāmānyāt - “idamapītarat” “vakṣaḥ” puruṣavakṣaḥ, paśuvakṣo vā aṅgam “etasmādeva” vahaterdhātoḥ ( bhū0 pa0 ), idam “adhyūḍham” adhipraveśitameva “kāye” śarīre bhavati | “śakunirapi” ya eṣa maṅgurnāma, ayamapi “śundhyurucyate” “śodhanādeva” yo hi “udakacaro bhavati” nityaśuddha eveti śundhyuḥ | “āpo'pi śundhyava ucyante” tā api hi śodhayanti | evaṃ tāvadiyam uṣāḥ ādityasya vakṣa ivopaśliṣṭā dṛśyate | kiñca, iyamevaupā “nodhā ivāvirakṛta priyāṇi” “nodhā ṛṣirbhavati” sa hi “navanaṃ” stotraṃ devatāḥ prati “dadhāti” | “sa yathā” svamukhodīrṇayā “stutyā” priyāṇyātmanaḥ “kāmān” snān kāmākhyāni “āviṣkurute” āviṣkṛṇoti, prakāśayati devatāḥ prati | “evam” iyam “uṣāḥ” svātmana evodīrṇena prakāśena “rūpāṇi” janānām “āviṣkurute” prakāśīkurute | kiñca, iyamevauṣāḥ “admasanna sasato bodhayantī” “adma annam” tat pratikartta vyatayā sīdati, tadvā sanoti, sambhajata iti admasan gṛhādhikāre niyuktā anna sādhikā strī | sā yathā prātareva kṣīrādyupādānārthaṃ sasataḥ “svapataḥ” janān dohakādīna bodhayantī annaṃ sādhayiṣyantī, evamuṣā api janān vodhayantī | tatkāle hi te itikarttavyārthe janāḥ pratibudhyante | tenaitayaiva bodhitā bhavanti || āha-kadā punaretadbhavati ? iti | ucyate-yadā “śaśvattamāgāt” “śāśvatikatamā” nityatamā “āgāt” āgacchati, tadaiva janān bodhayati, evamuṣā rūpāṇyāviṣkurute | evaṃ ca vakṣa ivoprā āśliṣṭā ādityasya dṛśyate | āha-kā vā gā śaśvattamā iyamuṣāḥ ? iti | ucyate-“punareyuṣīṇām” “punarāgāminīnām”- ityarthaḥ | yā etāḥ kāścidgatva punarāgacchanti, nāḥ punareyuṣyo gāvaḥ, anyā vā, tāsāṃ punareyuṣīṇāmiti nirdhāryyati | eṣaiva śaśvattamā śāśvatikatamā | evametasmin mantre, sāmarthyādadmasadanyannasādhikā strī ucyate, sā hi tatkāle janān dohakādīna bodhayati, uṣā api ca tatkāla evāgacchatīti, evamupamānamupapadyata ityupapattiḥ || anye tu makṣikāmadmasad manyante, sāpa anna sediti, sanoti vāa tatkāle na pratibudhyamānā anyān bodhayatīti' |
16 |
1 ||

Linked texts (1)