Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 68.39

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 68.39

Language
Sanskrit

68.39

"rajaḥ ( 39 )"-ityanekārtham | "rajateḥ"-iti vyutpattiḥ || "jyotī raja ucyate" taddhi anurañjayati dravyāṇi svena prakāśena | "yā te̍ agne̱ rajaḥśūyā ta̱nūḥ"ityevamādyudāharaṇaṃ draṣṭavyam | bhāṣyakārastu pracuratvādeteṣu nigamān na paṭhati || "udakaṃ raja ucyate" tadapi hi svena snehākhyena guṇenānurañjayati | "bhuvo̍ ya̱jñasya̱ raja̍saśca ne̱tā yatrā̍ ni̱yudbhi̍ḥ sacase śi̱vābhi̍ḥ | di̱vi mū̱rddhāna̍ṃ dadhiṣe svarṣāṃ ji̱hvāma̍gne cakṛṣe havya̱vāha̍m || ( ṛ0 saṃ0 7, 6, 4, 1, )" iti nigamaḥ || he 'agne !' tvamevāsya 'yajñasya' 'bhuvaḥ' pṛthivīlokādamūm antarikṣalokaṃ 'netā' 'rajasaḥ' udakasya ca netā, "agnirvā imāṃ vṛṣṭiṃ samīrayati"-iti hi vakṣyati | kva punarnetā ? 'yatra' yasmin loke 'niyudbhiḥ' aśvajātibhiḥ 'śivābhiḥ' sukhatamābhiḥ sahita 'vāyum' antarikṣasthāna 'sacase' samavese tvam, tatra netā, madhyasthānānāṃ devānāṃ sthitaye | kiñca, tvameva 'divi' avasthitaḥ sarvabhūtamūrddhāna 'dadhiṣe' dhārayasi | yajñābhiniṣpanneneto lo̍kā̍dūḍhena haviṣā 'svaḥ' svarākhyamādityam | kiñca, tvameva etāṃ 'jihvāṃ' jvālām atyudgatām, ātmanaḥ sakāśāt 'cakṛṣe' punaḥpunaḥ karoṣi | yā asmatprattāni havīṃṣi upakṣapayati, yastvamevaṃguṇayuktastvaṃ tvāṃ vayametasmin karmaṇi 'havyavāhaṃ' haviṣā voḍhāram, anena puroḍāśākhyena haviṣā yajāmaḥ | paurṇamāsamyāgneyasya haviṣo yājyaiṣā || "lokā rajāṃsyucyante" teṣvapi hi prāṇino rajyante | "tvayā̍ dṛ̱ḷhāni̍ sukrato rajā̍ṃsi ( ṛ0 saṃ0 4, 7, 2, 3 )" iti vyākhyāto nigamaḥ || "asṛggrahanī, rajasī ucyete" | asṛg rudhiram, asṛk ca jahṛśca asṛggrahanī te api rajasī ucyete | "māsi māsi rajo hyasāṃ duṣkṛtānyapakarṣati"-iti rudhirasyodāharaṇam | "aha̍śca kṛ̱ṣṇamaha̱rarjuna̍ṃ ca"-ityaha udāharaṇam |
4 |
19|
3||

Linked texts (1)