Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 68.9

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 68.9

Language
Sanskrit

68.9

"viṣuṇasya (45)"- ityetadanavagatam | "viṣamasya" - ityavagamaḥ | "na yātarva indra jūjuvurno na vanda̍nāḥ śaviṣṭha vedyābhiḥ | sa śarddhadūryo viṣaṇa̍sya ja̱ntormā śi̱śnade̍vā api̍gurṛtaṃ naḥ || (ṛ saṃ0 5, 3, 3, 5)" - iti |
vasiṣṭhasyeyamārṣam | triṣṭup | unnīyamānasakte mādhyandine sabane śasyate || he bhagavan 'indra !' tathā kuru, yathā 'na' imamasmadyajñaṃ 'yātavaḥ' yātayitāraḥ, yajñavibhaktāraḥ, kecidapi 'jūjuvuḥ' āgaccheyurityarthaḥ | kiṃca, he 'śaviṣṭha' baliṣṭha ! ye ete 'vandanāḥ' vanditāraḥ, lāḍagauḍādayaḥ, jānapadībhiḥ 'vedyābhiḥ' ākṛtibhiryuktāḥ, kiṃ brāhmaṇāḥ ete syuḥ, utānyajātīyāḥ keciditi ? athavā-āveditavyābhiḥ pravṛttibhiḥ yuktāḥ, na hi tāsāṃ pravṛttīnāmanto'sti, yābhiste pravartante capalatvāt || kiṃca, ye'pi caite śrotriyā api santaḥ “śaśninadevāḥ” śiśnena nityameva prakīrṇābhiḥ strībhiḥ sārkaṃ krīḍanta āsate, śrautāni karmāṇi utsṛjya, te'pi yuṣmadanugrahādidamasmākam “ṛtaṃ” yajñam “mā apiguḥ” mā āgacchantu, nāsmākaṃ tairapi yajñamabhigacchadbhirartho'stītyabhiprāyaḥ || āha-kīdṛśāstarhi yajñamāgacchantviti ? ucyate- “sa śarddhat” sa evotsahatāmimamasmadyajñamāgantum, ya eva “aryaḥ” īśvara ātmīyānāmindriyāṇāg, jitendriya ityarthaḥ | yaśca “viṣuṇasya” “viṣamasya” yajñavighnamayituḥ “jantoḥ” manuṣyasya nigrahāya samarthaḥ, yena paripālyamānā etaṃ yajñamavighnena mamāpayemahītyabhiprāyaḥ || evametasmin mantre yātavo vandanāḥ śinadevāśca mā āgacchantu-iti pratiṣiddheṣveteṣu aniṣṭatvādeteṣāṃ sa śarddhadaryaḥ-iti śrūyamāṇamaryavṛttamanudhyāyāgamanaviṣayametadbhavati, tasyeṣṭatvāt, sa cābhyāgataḥ sannavaśyaṃ viṣuṇasya viṣamasya manuṣyasya nigrahaṃ karoti, tasmāt 'viṣuṇasya'-[ iti ] śabdo viṣamasyetyupapadyate | yadā tu ṛtaśabdasya satyaṃ vāityetadarthavacanaṃ bhavati, tadā'smākam ṛtaṃ matyam, evalakṣaṇāḥ pāpakarmiṇaḥ mā apiguḥityevaṃ yojyam | apiguriti caiṣa gamistadā jñānārthaḥ | evamapyupapadyata ityato bhāṣyakāreṇoktam,- “satyaṃ vā yajñaṃ vā"-iti |
19 |

Linked texts (1)