Yāska's Nirukta 68.6
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 68.6
- Language
- Sanskrit
68.6
"vyantaḥ ( 42 )"- "ityeṣo'nekakarmā |" yasmāddhātoreṣa śabdo niṣpadyate, sa dhāturanekakarmā, anekārthaḥ | "vī gatiprajananakāntyaśanagvādaneṣu ( adā0 pa0 )"-iti | tadyathā,"padaṃ devasya nama̍sā vyantaḥ śravasyavaḥ śrava̍ āpunmṛktam | nāmāni ciddadhire yajñiyā̍ni bha̱drāyāṃ te raṇayanta saṃdṛṣṭau || ( ṛ0 saṃ0 4, 4. 35, 4 )" iti | "iti" atra "paśyatikarmā" | bharadvājasyeyamarṣam | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate, paśau ca viniyuktā | "padaṃ" sthānam, avasthānaṃ yāthātmyam, agneḥ "devasya" dānādiguṇayuktasya "vyantaḥ" paśyanto jānānāḥ | kena ? "namasā" namaskāreṇa, 'stutyā' mantreṇetyarthaḥ | mantrārthaparijñānādeva hyagneradhyātmadhidevādhibhūtādhiyajñeṣvavasthānaṃ yāthātmyato dṛśyate | padaśabdo hi sthāne prasiddhaḥ, padastho'yamiti hi vaktāro bhavanti loke | athavā namasā annena, havirākhyenārthyudyateneti yojyam | 'śravasyavaḥ' śrava icchamānāḥ, annamātmanaḥ prārthayamānāḥ | yama evamagneḥ stutibhirvidvāṃso yāthātmyam, annairvā abhyudyataiḥ śrava icchamānāḥ paśyanto'bhimupāsate | kiṃ teṣām ? iti | ucyate -'śrava āpan' | kiṃlakṣaṇaṃ punarannamavanti ? 'amṛktam' amṛditam, anupabhuktamanyaiḥ | kiñca, 'nāmāni cit' ye caite granthamātrābhyetāraḥ kevalacchāndasāḥ, nāmānyapi ca mantrabhāvenāvasthitāni dhārayanti, anarthajñāḥ, 'yajñiyāni' yajārhāṇi, 'te'api 'bhadrāyāṃ' bhandanīyāyām, agneḥ 'sandṛṣṭau' mandarśane 'raṇayanta' ramayantyevātmānam | tānapi bhadreṇa cakṣuṣā paśyatyevāgnirityabhiprāyaḥ ||
evametasmin mantre “padaṃ, devasya, namasā, vyantaḥ, śravasyavaḥ, śravaḥ, āpan”– ityeteṣāṃ padānāmekavākyayogāt “vyantaḥ”–ityasya śabdasya paśyatyarthetopapadyate ||
“iti” atra “khādatikarmā” | viśvāmitrasyeyamārṣam | rātriparyāyeṣu mahārātrike paryāye brāhmaṇācchaṃsinaḥ śastre viniyuktā | ‘imāḥ’ imāni, ‘brahma’ brahmāṇi, ṛgyajuḥsāmākhyāni svarasauṣṭhavādiyuktāni, asmābhiḥ brahmabhyo'sya haviṣaḥ vahanasamarthāni, tvāṃ prati “kriyante” ucyanta ityarthaḥ | yaito bravīmi,–he indra ! ‘ā barhiḥ sīda’ āsīdedaṃ barhiḥ prati | āsīnaścaitasmin barhiṣi, “vrīhi” bhakṣaya etamasmatpradattaṃ he “śūra” ! “puroḷāśam”|| evametasmin mantre vrīhi śūra puroḷāśam–ityetasmādekavākyasaṃyogāt vrīhi–ityeṣaśabdaḥ khādanārthaḥ pratīyate | kimayaṃ barhiṣyāsīna indraḥ puroḍāśasyānyatra bhakṣaṇāt kuryāt ? | prasiddhaṃ ca loke kaṭhinadravyamya bhakṣaṇam, bhakṣayati modakādīni | tasmāt samādhyādbhakṣaṇārtho'yamityupapadyate || “vītaṃ pāta̍ paya̍saḥ”–ityatrāyanārthaḥ ||
maitrāvaruṇyeṣā | triṣṭup | dīrghatamasa ārṣam | mitrāvaruṇāvucyete, ‘uta vām’ api yuvayoḥ, etāsu ‘vikṣu madyāsu’ eteṣu manuṣyeṣu madayitṛṣu varttamānametat ‘andhaḥ’ havirlakṣaṇam, yadetadetasminnahani ebhirmanuṣyaiḥ bhavadbhyāṃ deyaṃ payasyākhyam ājyākhyaṃ ca | tadeva ‘gāvaḥ’ etāḥ ‘ca āpaḥ’ ‘devīḥ’dānādiguṇayuktāḥ | āsāṃ gavāmupakāraṃ kurvatyaḥ, ‘pīpayanta’ varddhayantītyarthaḥ | yadetadaśanapānayogyam, ājyaṃ mānnāyyalakṣaṇam ābhiradbhirgobhiśca yuvayorandho vardhyate | ‘uto no asya’ apyamya haviṣo'smatpūrvo yajamānaḥ patiḥ | pūrvaṃ hi dravyasya yajamānaḥ patirbhavati, tadanantara sa tad ṛtvigbhyaḥ samarpayati– ‘devatāyai saṃskṛtaitat’–iti, tataste tasya haviṣaḥ patayo bhavanti | tānapekṣya yajamānaḥ pūrvyaḥ patiḥ | tadapekṣayaivaitadṛṣvija āhuḥ,–yosmattaḥ ? ‘pūrvyaḥ patiḥ’ asya haviṣaḥ, saḥ ‘dana’ bhavati,dadadityarthaḥ | tenāpyetad bhavantāvevoddiśya asmān pratyutsṛṣṭam | evamapi sa dan bhavatyapi vayaṃ yathā vyādiṣṭameva tena pūrveṇa haviṣpatinā bhavadbhyāmetadvahvaḥ | tau yuvāmṛsva haviṣaḥ, “payasaḥ” payasyākhyasya, “usriyāyāḥ” payasā niṣpannasya,
nātikaṭhinasyaṃ aśanayogyasya svaṃ bhāgamasmābhirdīyamānaṃ “vītam” aśnītaṃ yuvāmityarthaḥ “pātaṃ” pivataṃ ca yadetadājyasya svaṃ bhāgam upastaraṇāmidhāraṇasambaddham | evamasmin mantre ‘ustriyāyāḥ payasā niṣpakvasya'-iti śrūyamāṇe payasvājye pratīyete, tayorā'jyaṃ peyam, tat 'pātam'--ityanena sambadhyate, pāriśeṣyāt ‘vītam’-ityasya śabdasya payasyayā saha sambandhaḥ, sā ca nātikaṭhinā, nātidravā, aśanayogyā, tasmāt ‘vītam’--ityeṣa śabdo'śanārtha ityupapadyate | loke'pi hi nātikaṭhine nātidrave aśnātiśabdaḥ prasiddhaḥ, – 'aśnāti pāyasam'–iti ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit