Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 68.8

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 68.8

Language
Sanskrit

68.8

"vāśībhiḥ (44)"-ityetadanavagatam | pakṣeṇa ca anekārtham | "vāśībhiraśmamayībhiriti vā, vāgbhiriti vā"-iti śabdasamādhī | "vācyaḥ" evābhidheyāḥ, vāco vā | "ā nu pi̍ñca̱ hari̍mīṃ dro̱ṇapa̱sthe vā̱śībhi̍stakṣatāśma̱nmayī̍bhiḥ | pari̍ṣvajadhva̱ṃ daśa̍ ka̱kṣyā̍bhiru̱bhe dhurau̱ prati̱ vahni̍ṃ yunakta || ( ṛ0 saṃ0 8, 5, 19, 4)"-iti | budhasya somaputrasyārṣam | "āsiñca" prakṣipa, etaṃ "hariṃ" haritavarṇaṃ somam | kva ? "droṇūpasthe" drumamayasyādhiṣavaṇaphalakadvayasyopari | eva tāvadadhvaryuruktaḥ, sa hi somamupāvaharati | adhunetarānabhipravakatṝn bravīti, -yūyamapi anenādhvaryuṇopāvahṛtamenaṃ somamadhiṣavaṇaphalakayorupari "vāśobhiḥ" etābhiḥ "aśmanmayībhiḥ" "aśmamayībhiḥ" "takṣata" saṃskuruta, abhiṣuṇutaṃtyarthaḥ, "grāvabhirabhiṣuṇvanti"-iti yuktam | athavā'yamanyo'syārddhasyārthaḥ, -he unnetaḥ ! āsiñca prakṣāraya, taṃ haritavarṇaṃ somamanena kalaśena | kva ? droṇūpasthe droṇakalaśasyopari | yūyamapi ca he hotāraḥ ! āsicyamānam enaṃ somaṃ vāśībhiḥ vāgbhiḥ stutilakṣaṇābhiḥ takṣata saṃskuruta, yadasyāyajñiyamapūtaṃ, tat stutibhiḥ punītetyabhiprāyaḥ | aśmanmayībhiḥ vyāpanasamarthābhirityarthaḥ||
yūyamapi ca he adhvaryavaḥ ! pūtametamudgātṛbhiḥ, somaṃ 'pariṣvajadhvaṃ' graheṣu, sthālīṣu ca | 'kakṣyābhiḥ' aṃgulībhiḥ, aṃgulībhireva hi pātrasthaḥ somo gṛhyate | yadeva cedaṃ grahaṇameṣa eva tasya pariṣvaṅgaḥ| pariṣvajya ca gṛhītvā enaṃ somam 'ubhe' havirddhāna-'dhurau' 'prati' 'vahnim' iva, voḍhāramiva, anaḍḍāhaṃ 'yunakta' enaṃ somaṃ sādayatetyarthaḥ | sa hi somo havirddhānadhuroḥ adhastāt gvaṃra sādyate | etasmādeva cānaḍuyojanadeśaṃ prati sāmānyādvahnimiva yunakteti luptopamatvamupapadyate | atra "vāśībhistakṣate" - iti lakṣaṇayogāt aśmamayyo vāśya etā grāvākhyā iti prathamasyārthasyopapattiḥ || etasminnarthe 'ā tū siñca'-ityāsekaśabdo gauṇaḥ, na hi somāṃśūnām anabhiṣutānām āseko'sti kaṭhinatvāt, tasmādetasminnarthe prakṣepaṇāmātrameva siñcaterarthaḥ | athavā 'āsiñcata hariṃ droṇurasthe'- ityato'nantaraṃ vāśīśabdaḥ śrūyamāṇo vāṅnāmadheyatvenāpyupapadyate eva, somo hi droṇakalaśasyopari āsicyamāno vāgbhiḥ stūyate | evamarthadvayamabhipretya ubhayathā bhāṣyakāreṇoktam,-vāśībhiraśmamayībhiriti vā, . vāgbhiriti vā-iti ||
"ayampītaro hariḥ" markaṭaḥ, "etasmādeva" iti, haritavarṇatvādvarirucyate, "śirīṣakusumaprakhyāḥ kecit piṅgalakaprabhāḥ"- iti vānarāḥ stūyante rāmāyaṇe |
19 |

Linked texts (1)