Yāska's Nirukta 75.7
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 75.7
- Language
- Sanskrit
75.7
“ṛdhak (60)”—iti anekārtham | “ṛdhagiti pṛthagbhāvasya pravacanaṃ bhavati” pṛthaktvameva pṛthagbhāvaḥ, tasyedaṃ pravacanaṃ bhavati, so'nena procyata ityarthaḥ | “yadi̍ndra di̱vi pārye̱ yadṛ̍dha̱gyadvā̍ sve sada̍ne̱ yatra̱ vāsi̍ | ato̍ no ya̱jñamava̍se ni̱yutvā̍nsa̱joṣā̍: pāhi girvaṇo ma̱rudbhi̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 4, 7, 12, 5) ”—iti | bharadvājasyeyamārṣam | pṛṣṭhyasya pañcame'hani marutvatīye śastre nividdhānīye sūkte śasyate | he bhagavan ! 'indra !' 'yat' yadi tvaṃ 'divi' dyuloke 'pārye' pāraṇīye sthāne'vasthitaḥ, 'yadṛdhak' yadi ṛdhak pṛthag diva ityarthaḥ | 'yadvā' yadi vā 'sve sadane' antarikṣaloke'vasthitaḥ | 'yatra vāsi' kvacidanyatraiva sthāne'vasthitaḥ | ko hi tattvato veda, tava sthānaṃ yatrāsīti | kiṃ bahunā, yatrayatrāsi avasthitaḥ, 'ataḥ' tataḥ āgatya 'yajñam' 'avase' rakṣasi | tvaṃ 'niyutvān' vāyurbhūtvā | yastvamevamprabhāvaḥ, taṃ tvāṃ bravīmi,-he 'girvaṇaḥ' gīrbhiḥ sambhajita ! sa hi stutīḥ sambhajati, stutibhirvā sambhejyate, 'sajoṣāḥ' sahajòṣaṇaḥ sahaprītiḥ, 'marudbhiḥ' pibainaṃ somamasmatprattam | evameke pṛthagbhāvodāharaṇametāmṛcaṃ vyācakṣate || apare punarya evaiṣa bhāṣyakāreṇa nigamaḥ paṭhitaḥ,-"ṛdhagayā :"-iti, atraivaitau dvāvapyarthāviti manyante, tathāpi darśayiṣyāmastasyāmevarvi “athāpi” ayamevamṛdhagiti śabdaḥ kadācit "ṛdhnotyarthe” api “dṛśyate” tadyathā- "ṛdha̍gayā ṛdha̍gutāśa̍miṣṭhāḥ” ityasmin mantre | “vya̍dṛddhī tvā̍ praya̱ti ya̱jñe a̱smintsu̱me hotā̍ra̱mavṛ̍ṇīmahī̱ha | ṛdha̍gayā ṛdha̍gutāśa̍miṣṭhāḥ pra̱jānanya̱jñamupa̍yāhi vi̱dvānsvāhā̍ || (ya0 vā0 saṃ0 8, 20)” iti | samiṣṭayajuḥṣu saumikeṣu viniyuktā | tatra coktam, “ etau viśvāmitrau yajñasyāraṇī apaśyat ”- iti | he bhagavan ! 'agne !' yat prayojanamuddiśya
dya 'prayāsi' protsarpati 'asmin' 'yajñe' 'vayam' 'avṛṇīmahi' vṛtavantaḥ 'hotāraṃ' 'tvā' tvām | "agnirdevo daivyo hotā"- iti śrūyate | kiṃ punastat prayojanam ? iti | kathaṃ nāmālpamapyavadānamātraṃ hutaṃ devatāptitisamarthaṃ bahu kuryādaśāntamapi ca yad viguṇaṃ yajñasya kiñcit tacchamayitvā samṛddhameva kuryāt ? iti, taccobhayamapi yathāśāstramevāsmākaṃ tvayā kṛtam, ata idānīṃ parisamāpte etasmin yajñe pratyābhāṣyase asmābhiḥ,-“ṛdhagayāḥ" tvam, alpamapi hutam asmābhiḥ saddhaviḥ,ṛdhak eva ṛddhameva, devatāptitisamarthaṃ bahu kurvan ayāḥ tvaṃ yāgamakārṣīrityarthaḥ | kiñca, "ṛdhagutāśamiṣṭhāḥ” api ca yadapi kiñcidviguṇam akārṣma vayametasmin yajñe, tadapi sarvamevā samṛddhaṃ samṛddhaguṇameva kurvan pāpasya yajñasya aśamiṣṭhāḥ sviṣṭakṛdrūpeṇa śamitavānasi | yastvametadakārṣīrasmākametasmin yajñe, taṃ tvāṃ bravīmi,-etadeva mayaiteṣāṃ karttavyamityetat 'vidvān' 'prajānan' prakarṣeṇa jānan asmākamātmana upari bhaktiṃ punaḥpunaḥ 'upayāhi' upāgaccha 'yajñam' || evaṃ tāvadekeṣām "ṛdhagayāḥ, ṛdhagutāśamiṣṭhāḥ"- ityetau dvāvapi ṛdhakśabdau ṛdhnotyarthāveva || etasminnarthe, ṛdhakśabdasya pṛthagbhāvārthatve "yadi̍ndra divi pārye̱ yahṛdhu̍k” ityetadudāharaṇam ||
anye punarmanyante,-“ṛdhagayāḥ, ṛdhagutāśamiṣṭhāḥ”- ityetayoreva ṛdhakchabdayoḥ pūrvaḥ pṛthagbhāvārthaḥ, uttara ṛdhnotyartha iti | tadetadupapadyate, miśrāṇyapi havīṃṣi hutāni santi, tvamagne ṛdhak pṛthageva kṛtvā tato devānayākṣīrna te saṃmoho'stītyabhiprāyaḥ | 'ṛdhagutā śamiṣṭhāḥ"-ityeṣa yathāvyākhyāta eva| pūrvastvarthaḥ sādhīyān, yatra dvāvapyetāvṛdhnotyarthāveva,"ṛdhagayāḥ"“ṛdhagutāśamiṣṭhāḥ"-iti|kiṃkāraṇam?“athāpyṛdhrātyarthe dṛśyate”-iti evamupanyasya bhāṣyakāreṇa tato'yamupātto nigamaḥ,–“ṛ̱dhaga̍yā ṛ̱dhagu̱tāśa̍miṣṭhāḥ”-iti| evañca niruktam–“na punaḥ pṛthakkuryānna yākṣīḥ ṛdhnuvannayākṣīrṛdhnuvannaśamiṣṭhāḥ”iti | tasmāt dvāvapyetāvṛdhnotyarthāvityetadeva sādhīyaḥ |
25 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit