Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 75.6

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 75.6

Language
Sanskrit

75.6

“viyute ( 59 )”--ityetadekameva samastayordvayorapi dyāvāpṛthivyorabhidhānam | “viyavanāt”--iti nirvacanam | yautirmiśraṇārthaḥ ( adā0 pa0 ) tasyopasargasāmarthyādviparyayeṇārtho bhavati, vimiśrībhūte ityarthaḥ || “ime vai sahāstāṃ te śamyāmātraṃ vyaitāmiti ha vijñāyate” | “sa̱mānyā̍ vi̱yute̍ dū̱re ante dhruve pa̱de ta̍sthaturjāgṛ̱rūke̍ | u̱ta svasā̍rā yuva̱tī bhava̍ntī ādu̍ bruvāte mithu̱nāni̱ nāma̍ || ( ṛ0 saṃ0 3, 3, 25, 2 )” iti || viśvāmitrasyeyamārṣam | vaiśvadeve sūkte | “samānyā” samānyāvete dyāvāpṛthivyau, samānaparimāṇe | “viyute” ca vimiśrībhūte | “dūre ante” ca, mahattvād dūre ante ca, na hi dyāvāpṛthivyorantopalabdhirasti | ‘dhruve pade’ saptamyekavacanam, antarikṣaviṣayam, dhruvaṃ śāśvatam, etasmin pade ādhārabhūte [antarakṣyaye] antarikṣasya kṣayo nāsti,pratidvandvathabhāvāt | tañcaitayordyāvāpṛthivyoḥ pratiṣṭhā, tasminnete ‘tasthatuḥ’ sthitavatyau | sargādārabhya ‘jāgarūke’ jāgaraṇaśīle, svaṃsvamadhikāraṃ prati | ‘uta’ api caite ‘svasārā’ svasārau bhaginyau, sahotpattitvāt | ‘yuvatī bhavantī’ sammiśrībhavantyau, parasparasambhogena | ‘ād u bruvāte mithunāni nāma’ iti | athaivamete viyute ca sammiśrībhūte ca satyau dyāvāpṛthivyau, bruvāte iva, prakathayata iva, stotṝṇāṃ nāma nāmāni, ātmanaḥ mithunāni dvivacanasambaddhāni stutināmāni;–“svadhe ( 1 ), purandhī ( 2 )”--ityevamādibhiriti|| evametasmin mantre “viyute”--ityasya padasya dyāvāpṛthivyorviśeṣaṇatvaḥ, dyāvāpṛthivīśabdaścātrādhyāhāryaḥ, “dūre ante”--ityevamādīnāṃ tathopapattidarśanāt |
25 |

Linked texts (1)