Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 80.4

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 80.4

Language
Sanskrit

80.4

"bhandanā (10), bhandateḥ stutikarmaṇaḥ" stutyarthe varttamānasya | "pi̱tā ya̱jñānā̱masu̍ro vipa̱ścitā̱ṃ vimāne̍ma̱gnirvi̱yuna̍ṃ ca vā̱ghatā̍m | āvi̍veśa̱ roda̍sī̱ bhūri̍vapa̍sā purupriyo bha̍ndate̱ dhāma̍bhiḥ ka̱viḥ || (ṛ0 saṃ0 .2, 8, 20 4)"-iti || viśvāmitrasyeyamārṣam | pṛṣṭhyasya prathame'hani āgnimārute śastre, nividdhānīye, vaiśvānarīye sūkte śasyate || 'pitā yajñānāṃ' pālayitā yajñānām, 'agniḥ' 'asuraḥ' prajñāvān 'vipaścitāṃ' prajñāvatāmapi madhye prajñāvān, 'vimānaṃ' vinirmāṇaṃ kṛtsnasya jagataḥ, agnineva hyagnihotrādikarmadvāreṇa kṛtsnaṃ jagadvinirmīyate | 'vayunañca' prajñānamayameva | 'vāghatām' ṛtvijām, ṛtvijo hyayamevāgniḥ viśiṣṭaṃ yajñasādhanamityevaṃ manyante | yo'yamevaṃlakṣaṇo'gniḥ 'āviveśa' 'rodasī' dyāvāpṛthivyau 'bhūrivarpasā' pārthivavaidyutādibahurūpatvena, tamevaṃguṇayuktamagniṃ "purupriyaḥ” bahukāmapriyaḥ stotā, "bhandate" stauti, "dhāmabhiḥ" nāmabhiḥ anekaiḥ prakāraiḥ, "kaviḥ" krāntadarśana ityarthaḥ | purupriyo hi stotā dhāmabhiragneḥ kimanyat stuteḥ kuryāt ! tasmādupapadyate stutyarthatvamasya ||
bhaumo'triḥ, tasyeyamarṣim | jagatī | “pra ta̍ ā̱śava̍ḥ pavamāna dhī̱java̍ḥ”—ityaṣṭācatvāriṃśatke mahāsūkte ekacatvāriṃśattamo pāvamānaisomī | yadi mama yājñaṃ karmopanamaittatsunuyāmahamelaṃ somaṃ tatreti, ya evaṃ nityakālamāśāste “saḥ” eṣa sāmpratamasminstomakarmaṇi upanaite he soma ! tava “bhandanāḥ” stutīḥ “udiyartti” udīrayati | “prajāvatīḥ” prajāsaṃyuktāḥ, prajāliṅgā ityarthaḥ | 'viśvāyuḥ' viśvamayetīti viśvāyuḥ, sarvatrāpratihataprajñāna ityarthaḥ, sarvato vā viśvāyuḥ | 'viśvāḥ' sarvaprakārāḥ, nāmabandhukarmarūpasambaddhāḥ stutīḥ, nāmnā, bandhubhiḥ, karmaṇā, rūpeṇeti hyuktam | 'subharāḥ' subhṛtāḥ,. supuṣṭāḥ, sthānakaraṇānupradānavatyo yuṣmadguṇairalaṅkṛtāḥ | 'ahardivi' ahani ca rātrau ca, rātriryāyābhiprāyeṇa nityakālamevetyabhiprāyaḥ | kaṃ punararthamupetya stutīrudīrayati ? 'brahma prajāvat' annaṃ prajāsaṃyuktaṃ bhoktṛsahitam | api ca 'rayim' dhanaṃ gohiraṇyādi | 'aśvapastyam' aśvaiḥ patanasamarthaiḥ śīghraiḥ saṃyuktam | 'pītaḥ' tvamasmābhirasmin karmaṇi | he 'indo' soma ! 'indram' asmadarthaṃ 'yācatāt' yācasvetyarthaḥ | etamarthamabhipretya stutīrudīrayati | “bhandanā udiyartti” ityudīraṇasambandhāt stutaya etāḥ “bhandanā”—śabdenocyanta ityupapadyate | pūrvamākhyātapadasambaddhamudāharaṇaṃ “purupriyo bha̍nda̱te dhāma̍bhiḥ (pṛ0 354 paṃ0 13)”, iti-idaṃ nāmarūpasambaddham, “sa bhandanā udiyartti prajāvatīḥ”—iti ca | ubhayathā prayogo'stītyubhayamupapradarśitam, alpaprayogaviṣayatvācca |

Linked texts (1)